Tarihçiliğimizde İlber Ortaylı Taha Akyol+15/03/2026

İlber Ortaylı

Büyük tarihçilerimizden merhum İlber Ortaylı’nın hayat hikayesini gazetelerde okudunuz, TV’lerde dinlediniz. Ben onun tarihçiliğini yazmak, akademik eserlerinden bir demet sunmak istiyorum.

Rusça, Arapça, Farsça dahil dokuz dili bilir, konuşurdu. Bu dillerdeki arşivlerde çalışmalar yapmıştı. Bunun ona nasıl bir geniş ufuk ve mukayese imkânı kazandırdığını söylemeye gerek yok.

Nitekim Ortaylı, bizde pek gelişmemiş olan “mukayeseli tarih” alanında gerçek bir bilim otoritesidir. Öyle ya, tarihe hem Osmanlı arşivlerinden, hem Petersburg, Londra, Paris, Berlin, Kahire arşivlerinden bakmak başka oluyor.

Ortaylı’nın doçentlik tezi olan Osmanlı İmparatorluğu’nda Alman Nüfuzu’nu yazmak için Osmanlı arşivlerinden başka Bonn, Londra ve Washington arşivlerinde çalışmış, bu dillerde geniş bir kaynak taraması yapmış olması tipik bir örnektir.

Ortaylı’nın Haziran 1999’da Türk Tarihi’nin Kaynakları Semineri’nde “Rusya Arşivleri ve Osmanlı Tarihi” başlığıyla sunduğu tebliğ onun bizde pek incelenmemiş olan Rus arşivleri hakkındaki bilgisini gösterir.

Benim gözümde Ortaylı’nın en mühim eserlerinden biri, beş yüz küsur sayfalık Osmanlı İmparatorluğunda İktisadi ve Sosyal Değişim adlı kitabıdır. Birinci cildi yayınlanan bu kitabında Ortaylı konuyla ilgili makaleleri toplamıştır. Kaynaklarına baktığımızda Osmanlı arşivlerinden başka İngilizce, Fransızca, Almanca ve Rusça kaynaklar da görürüz.

Onun içindir ki, Ortaylı, ister popüler, ister resmi ideolojik olsun, bütün şablonlara hapsolmadan, olaylara birçok pencereden bakabilen büyük bir tarihçimizdir.

‘Ortaylı tarihçiliği’ni üç açıdan değerlendirmek mümkün.

- Arşiv çalışması ve araştırma... Bu işin araştırmacılık tarafı, bilim yönü...

- İkincisi ‘mukayeseli tarih’ perspektifi... Mesela bizdeki II. Mahmut ve reformlarıyla Rusya’daki Petro reformlarını mukayese etmek... Yahut Türk ve Japon modernleşmelerini mukayese etmek... Yahut bizde Batı’dan kanunlar alınmasını incelerken, bütün dünyadaki ‘hukukun Romanizasyon’ sürecinin nasıl geliştiğini araştırmak ve mukayese etmek...

- Ortaylı’nın üçüncü özelliği, şiir gibi, musiki gibi doğuştan gelen bir kabiliyetidir, yani ‘tefekkür’ sahibi olması, fikir üretmesidir. Mesela 19. Yüzyıl için İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı demesi tamamen bir tefekkür hadisesidir. Bu ismi taşıyan kitabında kendisi de bakın ne diyor:

“Ülkemizin modernleşme tarihini yazarken kaynak belgeler kadar tutarlı bir düşünsel yaklaşım da gerekmektedir. Osmanlı modernleşmesi, modernleşen bütün ülkelerin tarihi ile karşılaştırılarak düşünülmelidir.”

Karşılaştırmalı tarih… Hamasetin ve ideolojinin boğduğu zihinlerimizde mutlaka ‘karşılaştırmalı tarih’ penceresi açmak lazım.

ÇOK YÖNLÜ TARİHÇİ

Bizde tarih deyince genellikle siyasi ve askeri tarih akla gelir. Bu sınırlı alanın dışına doğru tarihçiliğimizdeki ilk adımı, kültür tarihçiliği ile Fuat Köprülü attı. İktisat tarihçiliği konusundaki öncü şüphesiz Ömer Lütfi Barkan’dır. İnançlar tarihçiliğinde de Ahmet Yaşar Ocak.

Ortaylı, tarihçiliğimizin alanını genişletti. İlk eserlerinden biri olan Türkiye İdare Tarihi, Sasaniler’den başlayıp Bizans’a, Osmanlı’da Tanzimat’a kadar çok geniş bir zaman akışı içinde idare, teşkilat ve hukuk kurumlarındaki devamlılık ve değişmeyi inceler. “Mezopotamya tatlılarını Balkanlara götüren, Osmanlı düzenidir” diyerek kültür tarihine işaret etmekten de geri durmaz.

Kitabın son baskısı Cedit Neşriyat’tan 2007’de Türkiye Teşkilat ve İdare Tarihi adıyla yayınlandı. Osmanlı, Fatih’ten itibaren o çağın şartlarında bir ‘teşkilatlı imparatorluk’tu fakat kamu hizmetlerinin geliştirilmesi anlamındaki modern idari teşkilatlanma II. Mahmut ve Tanzimatla başladı. Merhum, bu kitabında şöyle değerlendirir:

“Osmanlı iradesinin son yüzyılı klasik bir imparatorluğun modern dünya şartlarına intibak yolunda gerçekleştirdiği başarılı bir mücadelenin tarihidir. Hayatın her sahasını düzenlemek ve tedbirler almakta Osmanlı bürokrasisi; gerek idareci gerek hukukşinas başarılı bir rol oynamış ve bugünkü Türkiye idaresinin Asya ve Orta Doğu hatta belirli alanları göz önüne alırsak Balkan ülkeleri arasındaki imtiyazlı konumunu kazanmasını sağlamıştır.”

Bu ilmi birikimiyledir ki, kurumsal planda Osmanlı-Cumhuriyet devamlılığının önde gelen tarihçilerinden biriydi. Cumhuriyet adına Osmanlı’ya ya da Osmanlı adına Cumhuriyet’e ideoloji gayretkeşliğiyle hücum edenlere daima karşı çıktı. Merhum Ortaylı, hukuk tarihi alanında da önemli eserler verdi.

Merhumun Osmanlı Devleti’nde Kadı adlı kitabından bir alıntı:

“Bazı gayrimüslimler özellikle Anadolu kentlerinde mirasın taksimi için şer’î mahkemeye başvurmaktadırlar. Demek ki, sosyal ekonomik şartlar geleneksel toplum yapısı dahilinde İslam miras taksimini herkes için makul kılmaktadır...”

Buradaki sosyo ekonomik şartlar kavramı bilhassa dikkat çekicidir.

AİLE TARİHİ

Aynı kitabında, Osmanlı toplumunda çok eşliliğin, sanılanın aksine, “pek iltifat görmediğini” belirtir ve “sosyo ekonomik şartlar”ın değişmesiyle, zaman içinde Osmanlı’da hukukun nasıl laikleşmeye yöneldiğini de anlatır.

Bu noktada Ortaylı’nın “aile” konulu eserini de muhakkak hatırlamak gerekir. Tarihçiliğimde pek el sürülmemiş bir alandaki ilk eseri de Osmanlı Toplumunda Aile adlı kitabı ile Ortaylı yazdı...

“Osmanlı toplumunda olmayan unsur kadınla erkeğin beraberliğidir... Hiçbir zaman 16. - 17. yüzyıllarda İstanbul kadınının, Batı’daki kadınlardan daha çok baskı altında olduğu, kafes arkasında kaldığı kanısında da değiliz ama bu toplumda kadınla erkeğin beraberliği yoktu... Ayrı törenler, ayrı eğlenceler düzenliyorlardı.”

Ve Ortaylı’nın tarihçiliğindeki geniş perspektifini, mesela, kaç-göç geleneği hakkında yazdığı şu satırlarda görüyoruz:

“Bu durum aşağı yukarı Akdeniz coğrafyasındaki kültürel kuşağı kapsıyor. Müslümanı, Hristiyanı ve Yahudisiyle hep bu kuşağın adamları... Doğulu Müslümanla Doğulu Katolik toplumu insanı arasında hiç fark yok. Mesela Katolik Floransa’da cariyelik diye bir müessese vardır ve senyörlerin cariyelerden çocukları olmaktadır. Tıpkı bizdeki gibi Bizans’ta da vardı bu müessese. Hatta Bizans’ta Harem ağası da vardı...”

Şu satırlar da ‘Ortaylı tarihçiliği’nin bir örneğidir:

“Osmanlı aile yaşamında farklılıklar dini olmaktan çok bölgeseldir, hatta etnik olmaktan çok coğrafidir. Bosnalı Müslüman bir ailede kadının konumu, zevc ve zevce ilişkileri, Musullu bir Keldani aileden daha serbest ve eşitlikçi bir görünüme sahiptir. Bir Hollandalı aile ile Osmanlı Ermeni ailesi arasındaki fark, Ermeni ile Osmanlı Türk arasındaki yakınlığa göre daha büyüktür...”

Ortaylı aynı kitabında, din farklarını aşan bu kaç-göç geleneğinin sosyolojik ve ekonomik sebeplerini belirtir, edebiyatımızı olumsuz etkilediğini de anlatır.

EN UZUN YÜZYIL

Ve Ortaylı’nın bence şah-eseri: İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı adlı bu kitabı, 1983’te yayınlandığından bu yana defalarca baskı yaptı. Osmanlı modernleşmesini, bunun iç ve dış faktörlerini anlamak için kesinlikle ‘anahtar kitap’ değerinde bir eserdir. Sadece verdiği bilgiler bakımından değil, bilhassa metodu ve getirdiği yorum (tefekkür) bakımından...

Tarihi zemin olarak Tanzimat’ın yer aldığı tarih kesiti şöyledir: Sanayileşen Avrupa, Osmanlı azınlıklarında uyanan milliyetçilik, Babıali’nin yani modern bürokrasinin hakimiyeti, merkeziyetçi reformlar, hukukun ve eğitimin laikleşmesi ve “reformcuların çıkmazı” gibi hayati önemdeki konular… Kitabının 6. Bölümümün başlığı, “Reformcuların çıkmazı”dır.

Şöyle anlatır:

“19. Yüzyıl ortalarında Osmanlı İmparatorluğu’nun büyük kısmında demiryolu ve karayolu şebekesi yoktu. Bu Akdeniz imparatorluğunda deniz ulaşımı da büyük ölçüde yabancı kumpanyaların elindeydi. Ülkenin büyük kısmı otarşik bir üretim sistemi içindeydi veya ticaret bazı bölgelerin kendi arasında kalmıştı. Orta Anadolu’nun bazı vilayetleri Haleb’in dokumalarını alırken, Kars sancağı hiçbir Osmanlı eyaletiyle Rusya ve İran’la olduğu kadar yoğun ticari ilişki kurmamıştı. Tarım halen geri tekniklerle yapılıyordu. Yiyecek buğdayı Dobruca ve Rusya’dan getirtilen Osmanlı başkentinin, biraz ötesinde boş ekim alanları uzanıyordu…”

Osmanlı modernleşmesi, böylesine zayıf, durgun, parçalı bir zeminde, ilkel bir ekonomik yapıda devleti reforme etme çabasıydı.

“Osmanlılar yeni çağın iktisadi, ticari uygarlığına adım atamamanın bedelini ödüyorlardı… Tanzimatın çaresiz devlet adamlarını sorumsuzlar ve gafiller olarak nitelemek mümkün değildir.”

Oysa solda Doğan Avcıoğlu, sağda Necip Fazıl, “tarihçilik” denilemeyecek yazı ve kitaplarında Tanzimat’ı emperyalizmin bir oyunu, bir yabancılaşma gibi gösterdiler.

Ortaylı, Tanzimat’ın önündeki “kaht-ı rical” yani yetişmiş adam kıtlığı, ekonomik zeminin çürüklüğü ve milliyetçilikler çağında çok-uluslu imparatorluğu devam ettirmenin aşılmaz zorluklarını da anlatır.

Ortaylı’nın Osmanlı’da Değişim ve Anayasal Rejim Sorunu adlı kitabı da hem siyasi tarihimiz hem anayasa hukuku tarihimiz bakımından önemli bir kaynaktır.

Merhumun, popüler kitapları bir yana, ana akademik eserlerini bile burada özetlemek mümkün değil. Cevdet Paşa için “asrın müçtehidi” dediğini belirtmeden geçemeyeceğim.

Ortaylı’yı ilk TV’ye konuk eden program yapımcılarından biri bendim. “Ortaylı’nın popülerleşmesinde yaptığım katkılardan dolayı müftehir” olduğum doğrudur. Bu programların bazıları kitap olarak da yayımlandı.

Zaman Kaybolmaz adlı nehir söyleşi kitabını da unutmamak lazım.

Aziz dostum İlber Ortaylı’nın yeri uzun süre doldurulamayacaktır. Büyük kayıptır. Allah’tan rahmet diliyorum. Fatiha gönderenleri ve okuyanları bol olsun.

Hz. Ali 1400 yıl sonrasına seslenmiş gibi... Doç.Dr. Buğra Gökce+08/03/2026

Öteden beri yüksek yöneticilerin ya da hükümdarların atadıkları ya da yerlerine bıraktıkları kimseler için bazı vasiyet ve talimatlarının olduğu yazılır, çizilir. Şeyh Edebali’nin sözleri belki de kamuoyumuzda en çok bilinenidir. Ben bugün, cezaevi okumalarım içinde Cem Kozlu’dan mülhem, Hazreti Ali’nin Mısır’a vali olarak atadığı Malik Bin El Haris Ed Eşter’e talimat olarak ilettiği yöneticilik nasihatleri üzerinde durmak istiyorum.

Şöyle diyor Hz. Ali, Mısır valisine:

1. Halkla aranda karşılıklı güven ve iyi niyet oluştur ve bunu yaygınlaştır. Adaletle hükmet. İnsanlar arasında iyi niyetin gelişmesini sağla. Halktan uzak ve bihaber kalma. Anlaşmalara riayet et. Verdiğin sözün muhafazası için icap ederse hayatını bile feda et. Bir sözleşmeyi bozmak için sakın sözlerin gizli manalarından yararlanmaya kalkma.

2. Halkla sevgi ve merhamet besle. Toplumu esas al. Alçak gönüllü ve ölçülü ol. İyi bil ki toplumda çeşitli kesimler vardır; her birinin senin üzerinde hakkı vardır. Sakın kendini beğenme. Sakın nefsinin sana hoş gelen cihetlerine güvenme. Sakın yüzüne karşı övülmeyi isteme. Yaptığın işleri mübalağa ile gösterme.

Bu ilk iki talimatın içinde onlarca kısa tavsiye ve emir var. Aslında devamındaki maddelere geçmeden önce, bugüne referans veren ne çok şey olduğunu sizler de düşündünüz mü diye sormak istedim.

14 yüzyıl boyunca insanoğlu hâlâ aynı hata ve seçimleri yapıyor ve bu tavsiyelerin çok büyük kısmı hâlâ güncel diyorsanız, aynı fikirdeyiz demektir. İçinde bulunduğum durum “adaletle hükmet” sözünü benim için çok önemli ve anlamlı kılıyor olsa da “iyi bil ki toplumda çeşitli kesimler vardır; her birinin senin üzerinde hakkı vardır” kısmı da güncele dair çok etkileyici.

Totaliterleşen, popülist ve otoriter liderler dünyasında “Bunca yıl gittik, aynı yere geri mi geldik?” dedirtmiyor mu? Dünya, yüzlerce yıllık demokrasi deneyimini yaşayıp kurumsallaştırdıktan sonra, yine kendinden olmayanın, kendi gibi düşünmeyenin de hakkının ve hukukunun gündeme getirilmesine ihtiyaç duyuyor. Bu, bugünün ironik bir ihtiyacı olarak dikkatimi çekiyor.

Hz. Ali’nin Mısır valisine talimatlarına devam edelim:

3. Kendine müşavir edineceklerin sana acı gerçekleri herkesten ziyade söylesin ve sana yağcılığa kalkışıp teşvik etmesin. Eğer bunlar seni alkışlamazlar ve yapmadığın birtakım işleri sana isnat ile keyfini getirmezler ise bunu anlayışla karşıla. Zira alkışa ve yersiz övgüye müsamaha etmek insanı büyüklenmeye sevk eder ve kibire yakınlaştırır.

İşte bugünün en önemli sorunlarını yaşadığımız insan kusuru bu, dediğinizi duyar gibiyim. Sanırım yüzyıllardır insanlık, yöneticilerin çevresine yerleşen isimlerin ya da ilk halkasının yarattığı büyülü hâli aşamıyor. Bir biçimde insanın duymak istediklerini, beğenilme ve övülme beklentisini suistimal edenler, bunun üzerinden kendileri için de bir güç ve sorumluluk alanı genişleterek iktidarlarını üretiyorlar.

Esasında bu iktidarın iç mücadelelerini eskiden “saray entrikaları” ve benzeri isimlerle romanlarda, filmlerde epeyce izlemiştik. Hâlen başka biçim ve mücadelelerle bu iktidar savaşlarının muktedirler dünyasında sürdüğü söylenebilir. Bu hususu “Her iktidar bozar. Mutlak iktidar mutlaka bozar” sözüyle birlikte ele almalı ve bu bozulmayı da ilk halka başta olmak üzere iktidar çevreleri yapar diyebilmek yanlış olmasa gerek.

Hz. Ali, talimatlarına danışarak, müşavere ederek iş yapmanın önemine değinerek devam ediyor:

4. Daima danışarak iş yap. Memleketin yararına olan tedbirleri tespit etmek ve senden evvel insanlara huzur, güven, doğruluk ve iyilik sağlamış şeyleri devam ettirmek için âlimler ve ariflerle sürekli olarak görüş ve danış.

Yüzlerce yıllık bilimsel gelişim ve aydınlanma süreci yaşamış insanlık için belki de en az tartışmalı konu budur: Akıl ve bilimin yolundan yürümek. Bu yönde, yöneticinin tek başına her şeyi bilemeyeceği gerçeğinden hareketle uzmanlardan, bilim insanlarından ve teknolojik olanaklardan etkin ve yeterli biçimde istifade etmek gerekir. Yeni nesil uygulama alanlarında yapay zekânın nasıl ve ne ölçüde yer alabileceğini ise ayrıca tartışmalıyız elbet.

5. Önemli görevlere atayacakların katiyetle davranır; övülme ile şımarmaz, heyecanla eğilip bükülmez olsun. Sakın şahsi yakınlık ve tesir altında kalarak hiçbir kimseye vazife tevdi etme. Bunların icraatını takip et; arkalarından vefa sahibi ve doğruluktan ayrılmayan gözcüler gönder. Denetime önem ver.

Hâlâ her alanda kollamacı ilişkileri, yakın atamaları, liyakatsiz seçimleri, etki altında yapılmış tercihleri, menfaate özgü görevlendirmeleri, çıkar gruplarının etkisiyle öne çıkarılmış isimleri ve en önemlisi denge-denetleme mekanizmalarının etkin biçimde işletilmesi ihtiyacını konuşuyor olmamız ne acayip değil mi?

Neredeyse 1400 yıldır insanoğlu bu yönde ne kadar mesafe almış diye düşününce, teknoloji ve bilim alanındaki ilerlemesine ve zaman-mekân sıkışması diye adlandırılan son 50 yıllık serüvene rağmen, bu “insan kusuru” ve tercihlerinden fazla ileriye gidemiyor sanırım. En çok da içinde bulunduğumuz coğrafyada bu böyle sanki.

Hz. Ali son olarak, bizzat kişilik özelliği ve öfke yönetimi üzerinden sesleniyor Mısır valisine; milattan sonra 623 yılında:

6. Aşırı bir tamahkârlık ve çirkin bir hırs halk için zarardır, valiler için ise ayıptır. Bundan dolayı ihtikara mâni ol. Kendi hiddetine, öfkene, eline ve diline hâkim ol.

Bu son madde, insanın yüzyıllar sonra kendini aşamadığı kusurlarının tümünü içinde barındıran ihtarlar ve nasihatler içeriyor. “İyi insan var mıdır” ya da “insanın iyi” olduğu kabulü üzerine normlar ve kabuller geliştirmek doğru mudur sorularını da gündeme getiriyor olabilir. İnsanın doğası ve koşulları gereği yapacağı seçimler ve cezbedenleri, çevresi üzerinden tamah edebilecekleri, yüzyıllardır entrikaların da çıkış noktası olmuyor mu? Bu sorular elbet çoğaltılabilir.

Bence hepimiz, yaklaşık 1400 yıl sonra benzer şeyleri yaşıyor, hissediyor; hatta tekrar edenler üzerinden bu olanlardan muzdarip hissediyorsak, esas soru şudur: İnsan; varlık olarak bilimsel, teknik, teknolojik ve benzeri alanlarda katettiği mesafeyi, insan kusurlarının en fazla ortaya çıkabileceği yöneticilik alanlarında, demokrasi, katılım ve birlikte yönetim üzerinden neden beceremiyor?

Yüzyıllardır kendini aşmaya çalıştığı etik değerler ve normlar dizisini, son 20-30 yıldır hızla terk ederek neden tekrar yüzyıllar öncesinin tek ve güçlü adamlarının varlığına ve dolayısıyla insanın güçlü olmaktan kaynaklı seçim ve hırslarına, tamahkârlığına daha fazla yaklaşıyor?

Savaşta cephe hattı genişlerken: Irak Mehmet Alaca+05/03/2026

ABD ile İsrail’in İran’a dönük askeri hamlesi, bölgesel fay hatlarını harekete geçiren çok katmanlı bir kriz dalgası. Bu dalganın en kırılgan kıyısı ise hiç kuşkusuz Irak. Zira Irak, coğrafi konumu, İran’la iç içe geçmiş siyasi ve güvenlik mimarisi, ülkedeki Tahran yanlısı milis yapılanmaları ve ABD’nin askerî varlığı nedeniyle bu gerilimin dışında kalabilecek bir ülke değil.

Saldırıların ardından tırmanan tansiyon, Irak’ın doğrudan ya da dolaylı biçimde savaşın parçası haline gelme ihtimalini her geçen gün artırıyor. Savaşın derinleşmesi ise Irak açısından hem güvenlik hem siyaset hem de ekonomi alanında korkunç bir maliyet üretebilir. Bu üç alan birbirinden bağımsız değil, aksine biri tetiklendiğinde diğerlerini de sürükleyen bir kırılganlık zinciri söz konusu. Bağdat’ın savaşı engelleyecek ödeyecek kapasitesi yok ancak bağımlı siyasetin, şiddet tekelini bütünüyle elinde bulunduramamanın ve alternatifsiz ekonominin yarattığı ders çıkararak pozisyon alması, payına düşecek maliyeti sınırlayabilir.

MİLİSLERİN KONTROLSÜZLÜĞÜ ÇATIŞMAYI BESLİYOR

Savaş devam ederken Irak açısından en öncelikli tehlike elbette güvenlik riski ve milislerin savaşa tam angajmanı. Irak, İran’ın bölgesel etki alanının kritik bir parçası. Bu nedenle İran’a yönelik her askeri baskı, Irak sahasında dolaylı ya da doğrudan çatışma dinamiklerini tetikliyor. ABD’nin İran’ı çevreleme ve caydırma stratejisi ile İran’ın vekil güçler üzerinden alan tutma stratejisi en çok Irak topraklarında kesişiyor.

İran’ın vekil güç stratejisi Irak’ta halen güçlü ve kurumsallaşmış durumda. Irak’taki Şii milis güçlerin çatı yapılanması Haşdi Şaabi’nin bünyesinde İran’a yakınlığıyla bilinen on binlerce milis bulunuyor. Haşdi Şaabi yasal hüviyeti bulunan ve içerisinde onlarca farklı fraksiyonu barındıran bir milis gücü. Bünyesindeki 240 bin milis her ay devletten maaş alıyor ancak pek çoğu İran hesabına çalışıyor. Özellikle Ketaib Hizbullah gibi şahin yapılar, kriz dönemlerinde devreye sokulabilecek “gölge savaş” kapasitesine sahip. Bu gruplar son yıllarda drone ve kısa menzilli füze teknolojisinde belirgin bir kapasite geliştirdi. Geçmişte Körfez ülkelerinde enerji altyapılarını hedef alan saldırılarla adlarından söz ettirdiler. Son günlerde de Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin (IKBY) kontrolü altındaki bölgelere dönük saldırılar da bu kapasitenin halen aktif olduğunu gösteriyor. Öte yandan, Suudi Arabistan’ın ekonomisinin şah damarı Aramco’nun Ras Tanura kentindeki petrol rafinerisi vurulmasında da bu ağların izleri olabileceği yönünde değerlendirmeler yapılıyor.

Son günlerde Irak’ın pek çok vilayetinde İran destekli milis gruplarının karargahları ve depolarını hedef alan ABD’nin bu gruplara yönelik askeri karşılıklarını artırması halinde, bu unsurların doğrudan sahaya inmesi ve Irak’ın fiilen çatışmaya dahil olma ihtimalini pekiştirir. Böyle bir senaryo sadece Bağdat-Washington hattını değil, aynı zamanda Erbil-Bağdat-Haşdi Şaabi üçgenindeki kırılgan dengeleri de dinamitliyor. Irak toprakları, iki güç arasındaki hesaplaşmanın açık mesaj sahasına dönüşebilir. Bu da ülkeyi kontrolü zor, dağınık ve süreklilik arz eden bir düşük yoğunluklu çatışma ortamına sürükleyebilir. Aslında Bağdat hükümeti kontrol altına alamadığı hatta maaşlarını ödediği milislerin cürümlerinin sorumluluğunu üstlenmek zorunda kalıyor. Ve bu ilk değil, anlaşılan son da olmayacak. Milislerin Haziran savaşında savrulmalarını engellemeyi başaran Bağdat’ın baskı mekanizmasını güçlendirmemesi halinde ABD’nin saldırılarının ülkeye daha fazla yayılması kaçınılmaz.

Savaşın bir diğer boyutu, Irak’ın halihazırdaki kırılgan siyasi yapısını daha da zorlaması. 2025’in Kasım’ında seçimler düzenlemesine rağmen ülkede halen hükümet kurulamadı. Aylardır kurulamayan hükümet, ülkenin krizlere karşı dayanıklılığı ciddi biçimde zayıflatıyor. Siyasi boşlukta karar alma mekanizmaları dar bir halkanın inisiyatifine kalıyor ve siyasette bloklaşma derinleşiyor. Özellikle İran’a yakın siyasi güçlerin meclisteki ağırlığı dikkate alındığında, bölgesel bir savaşın Bağdat’taki siyasi denklemi daha da kilitlemesi muhtemel. Eski Başbakan Nuri el-Maliki’nin yeniden adaylığı konusundaki ısrarına ABD’nin açıktan karşı çıkması dikkate alındığında İran’a savaşın bağlamlarından birinin Irak’ta vuku bulduğunu görebiliriz. İran’a saldırılardan bir gün önce ABD’nin Suriye Özel Temsilcisi Tom Barrack’ın Donald Trump’ın Maliki’ye “adaylıktan çekilmesi gerektiğini” içeren mektubu sunduğu belirtildi. Buna karşın, İran’ın ise doğrudan siyasi kanallar aracılığıyla Maliki’ye “adaylıktan çekilmemesi” yönünde tavsiye ilettiği iddia ediliyor.

Bu bakiyeyle bakıldığında güvenlik krizinin büyümesi, zaten zor ilerleyen uzlaşma arayışları tamamen askıya alınabilir. Savaşın gidişatı da Irak’ta hangi aktörün daha fazla hegemonya kuracağını belirleyecek. Ancak Irak artık geleceğini hegemonlarının istisnai anlarına teslim etmemeyi öğrenmeli. Yani Irak, ABD ile İran arasında makul bir denge tutturamadığı sürece siyasi devinimden çıkamayacak.

Benzer bir siyasal kırılganlık IKBY’de de mevcut. Ekim 2024’te seçimler yapılmasına rağmen halen hükümetin kurulamamış olması, bölgede siyasi meşruiyet ve idari kapasite açısından ciddi bir zaaf yaratıyor. Yasama döneminin neredeyse yarısı bitti ancak KYB ile KDP arasındaki rekabet hükümeti akamete uğratıyor. Bu aynı zamanda Bağdat’a karşı da ellerini zayıflatıyor. Özellikle son savaşla birlikte Erbil ile Haşdi Şaabi milisleri arasındaki gerilimin artması, Bağdat-Erbil hattındaki güven bunalımını daha da derinleştirebilir. Bu durum hem iç güvenliği hem de merkezi otoritenin ülke genelindeki kontrol kapasitesini zayıflatabilir. İran’ın da her fırsatta Erbil’i füzeler veya milisler aracılığıyla hedef aldığı düşünüldüğünde IKBY’nin yaşamsal bir hale gelen güvensizliği, kendi iç siyasi rekabetine öncelemesi uzun süredir kaybettikleri rasyonaliteye uygun bir siyaset olur.

EKONOMİ SİYASETTEN DAHA HAYATİ

Uzun bir savaşın altını oyacağı ekonomik boyut ise en az güvenlik ve siyaset kadar kritik. Irak’ın ekonomisi büyük ölçüde petrole bağımlı ve gelirlerinin yüzde 90’ından fazlası enerji ihracatına dayanıyor. İran, Irak’ın en önemli ticaret ortaklarından biri. Kalıcı istikrarsızlık sınır ticaretini, enerji alışverişini ve iç piyasadaki mal arzını olumsuz etkileyecek. Bunun yanısıra hükümet kurma sürecinin uzaması da zaten kırılgan olan mali yapıyı daha da darboğaza sokacak.

En kötü senaryo ise Hürmüz Boğazı’nın kapanması ya da uzun süreli bir kesinti yaşanması. Irak petrol gelirlerinin yaklaşık yüzde 90’ı Basra üzerinden gerçekleştirilen ihracata dayanıyor ve bu hat küresel enerji trafiğinin en hassas geçiş noktalarından birine bağlı. Hürmüz’de yaşanacak bir aksama, sadece bütçe açığını büyütmekle kalmaz, maaş ödemelerinde dahi zorlanan bir devlet yapısını sosyal huzursuzluk riskiyle karşı karşıya bırakır. Ekonomik şok, hızla siyasi ve güvenlik krizine evrilebilir. Bu açıdan bu savaşın sonunda Irak’ın behemehâl petrol ekonomisini çeşitlendirecek kaynaklara daha da yönelmesi gerekiyor. Bu noktada Kalkınma Yolu Projesi’nin ne kadar önemli olduğu yeniden ortaya çıkıyor. Türkiye ile Irak öncülüğündeki proje, Irak’a yeni ekonomik alanlar sunacağı gibi hayati önemdeki enerji kaynaklarını tek seçeneğe indirgemekten kurtulacak. Zira “ekonomik nehir” olarak tanımlanan projenin aynı zamanda bir enerji güzergahı olması planlanıyor.

Sonuç olarak, Irak’ın karşı karşıya olduğu risk tek boyutlu değil. Güvenlikte vekil savaş ihtimali, siyasette hükümet krizi ve ekonomide enerji bağımlılığı birleştiğinde, ülke çok katmanlı bir kırılganlığın eşiğine geliyor. Bölgesel savaşın derinleşmesi halinde Irak’ın tarafsız kalması her geçen gün daha zor. Milislerin tutumu, ABD’nin vereceği askeri karşılık düzeyi, Bağdat’taki siyasi uzlaşma kapasitesi ve enerji hatlarının güvenliği, Irak’ın bu krizden ne ölçüde etkileneceğinin temel göstergeleri olacak. Mevcut tablo, Irak’ın sadece bir komşu ülke değil, krizin potansiyel cephelerinden biri olduğunu gösteriyor. Bu kadere mahkûm olmak zorunda değil ancak bunun için kendi toplumunu ve devletinin çıkarını önceleyen siyasi irade lazım. Bunu görmeye şu an için oldukça uzağız.

KİMDİR

Mehmet Alaca

Irak, bölgesel Kürt siyaseti ve Ortadoğu’daki Şii milisler konularında çalışmalar yürüten Alaca, İstanbul Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü’nde lisans, İngiltere’de Exeter Üniversitesi’nin Politics and International Relations of the Middle East Bölümü’nde yüksek lisans derecesi aldı.

Komisyon Raporu ve Öcalan’ın çağrısını nasıl okumalı? Prof. Dr. Ahmet Özer/2 Mart 2026

Giriş

Türkiye bir seneyi aşkın bir süredir bölgesel gelişmelerin ülkede tetikleyeceği yeni gelişmeleri önlemek için başlattığı bir süreci konuşuyor.  Zira bu yeni adımın başarısı sadece Türkiye’de iç barışı sağlamayacak aynı zamanda bölge barışına da büyük katkılar sağlayacaktır.

Bu minvalde Bahçelinin çağrısı, Öcalan’ın buna yanıtı ve örgütün Öcalan’ın çağrısını dinlemesi, süreci bir noktaya taşıdı ve o süreç geçtiğimiz Ağustos’ta Mecliste kurulan bir komisyonla resmiyet kazandı.

Komisyon altı ay boyunca çalıştı, toplantılar gerçekleştirdi, her kesimden konuyla ilgili kurumları ve aktörleri dinledi ve beklenen ortak rapor yazıldı. Rapor; komisyonda 47 evet, iki ret, bir çekimser oyla kabul edildi.

Kapsam

Bir kere bu rapor bir tavsiye metnidir. Gereğinden fazla abartmamalı, üstlendiği rolü ve fonksiyonu da küçümsememeli. Doğrusu, objektif bir gözle bakıp, meseleyi yerli yerine oturtmak ve ona göre değerlendirmektir.

İkincisi raporun önerdiği husus yasallaşıp yasallaşmaması, yasallaşırsa nasıl bir yasa/yasalar haline geleceği meselesidir ki bu tamamen meclisin uhdesindedir. Sözgelimi raporda olmayan bazı hususlar çıkacak yasada yer alabileceği gibi, raporda önerilen kimi hususlar yer almayabilir de. Bu tamamen iktidar blokuna ve özellikle de iktidar partisinin niyetine ve yanı sıra diğer siyasi partilerin bu süreçte göstereceği siyasi performansa bağlıdır.

Dolayısıyla, rapor önemlidir ama nasıl ve ne zaman yasallaşacağı daha önemlidir. İktidar bugüne değin bu konuda hiçbir somut adım atmadı, gelinen noktada raporun hayata geçirilmesi konusunda patinaj yapmamalı. Zira şimdiye kadar toplumun bekleme konusunda gerekçesi vardı, şimdi o da ortadan kalktı, sıra artık seri ve hızlı bir biçimde icraata geldi.

Diğer gözden kaçırılmaması gereken bir nokta da bu raporun bir son değil bir başlangıç olmasıdır. Her şey bundan sonra verilecek mücadeleye ve gösterilecek performansa bağlı olarak gelişecektir.

Üçüncü nokta şudur ki, Kürt sorununun raporda yer almaması bizi umutsuzluğa sevk etmemeli. Zaten daha baştan itibaren komisyon böyle bir görevinin olmadığını deklere etmişti. Kaldı ki Kürt sorunun çözümü daha kapsayıcı ve daha uzun erimli bir çalışmayı gerektirir. Rapor ve bundan sonraki çalışmalar bu sorunun çözümünün yolunu açmada katkı sağlayabilir. Rapor bir çeşit başlangıç çizgisi işaretledi, bundan sonrası bizim performansımıza bağlı.

Çokça eleştiri derz edilebilir. Nasıl baktığınıza bağlı. Bardağın dolu tarafından bakacak olursak burada CHP ile AKP’nin; MHP ile DEM’ in aynı rapora imza atmış olmasının önemi ortaya çıkar. Eksikler pekâlâ vardır. Şunlar şunlar da olabilirdi, denebilir. Ancak böyle işlerde azami müştereklerde değil asgari müştereklerde buluşma daha gerçekçi ve sonuç alıcıdır. Üstelik bu bile her ne kadar reel politiğin bir sonucu olsa da her zaman kolay ve olası değildir.

Eleştiriler ve öneriler

Rapora imza atan 5’i Mecliste grubu olan 10 partinin temsilcileri parlamento temsilinin yaklaşık % 90’ına tekabül ediyor. Bu yüksek bir temsildir. Dolayısıyla ilk defa böyle netameli bir konuda bu denli yüksek bir temsilin bir metinde buluşmalarının sağlanmasını önemsemek gerekir.

Bu noktadan sonra daha önemlisi parlamentoda oluşan bu siyasal mutabakatı toplumsal mutabakata dönüştürmektir. Zira bugüne kadar yürütülen çözüm süreçlerinin başarısız olmasının en önemli nedenlerinden biri çözümün topluma mal edilmemesi, toplumsallaşmaması idi. Bu kez geçmişin tecrübelerinin ışığında bu eksik giderilmeli, onurlu ve kalıcı barışa mutlaka ulaşılmalıdır. Toplumun kahir ekseriyetinin beklentisi budur. Diğer bir değişle meseleye ve bu konuda yapıp ettiklerimize toplumsal rıza üretmemizdir. Çünkü toplumsal rıza hala istenen düzeyde değil, bu da sürecin en kırılgan yönünü teşkil etmektedir.  O halde sürece destek verenlerin bunu üretecek hale getirmesi en önemli görevlerdendir.

Toplum barışı istiyor ancak bu konuda iktidar partisine güvenmiyor. Amiyane deyimi ile bu işin arakasında başka bir “bit yeniği” olabileceğini düşünüyor. İktidarın bu güveni sağlaması sürecin başarısı için elzem görünüyor. Ben, cezaevinden çıktıktan sonra Şanlıurfa, Mersin, Adana ve Ankara’da toplantılara katıldım, süreçle ilgili konferanslar verdim. En çok bu süreçte yasal değişiklik gerektirmeyen “AYM ve AHİM kararları neden uygulanmıyor, Kayyum garabetine neden son verilmiyor?” gibi sorulara muhatap oldum. Bunlar her gün her yerde en çok muhatap olduğumuz sorulardır. Madem barış yapıyoruz hasta tutuklu ve hükümlülerin serbest bırakılması bu kadar zor mu, belediye başkanlarının tutuksuz yargılanması ha keza.. Raporda belirtildiği üzere tutukluluğun istisna olduğu tespitinin gereğinin yapılması sürece inancı yükseltecek, bu da sürecin baş tutmasına büyük katkı sağlayacaktır.

Öte tarafta karşılıklı oluşmuş önyargıların empati işletilerek ortadan kaldırılması son derece önemlidir. Öcalan’ın çağrısındaki “dönemin dili buyurgan ve otoriter bir dil olamaz” yaklaşımı taraflar ve aktörler başata olmak üzere toplum tarafından içselleştirilmeli ve gereği yapılmalıdır.  Zira 40 yıllık çatışma ortamında kimi yalanlarla ve resmi ideolojinin pompalanmasıyla oluşmuş ön yargıları kırk günde yok edemezsiniz, bu hiç de kolay değildir. Öte taraftan yaratılan önyargılar neticesinde toplumun önemli bir kesimi bütün olumlu tutum ve katkılarına rağmen Öcalan’ın bu denli muhatap alınmasına itiraz ediyor, bunun da bir hal çaresine bakılmalıdır.  Çözümün başa gitmesi için bu önyargıların giderilmesi diğer bir deyişle meselenin toplumsallaşması büyük önem arz ediyor.

Elbette toplumun kahir ekseriyeti barışın gelmesini istiyor. Kim durumunun değişmesini ve daha iyiye gitmesini istemez? İster ama bu nasıl olacak, bu noktada kimi belirsizlikler kuşkuları artırıyor. Değişim için ne yapmalı? Bu belirsizlik can yakıyor. Zira herkes değişim olsun istiyor, bu olumlu. Ama öte tarafta kendi dışındaki herkes değişsin ama kendisi aynı kalsın istiyorsa orada değişim meydana gelmez. Değişim biraz feragat ister, empati ister ve iyi niyet ister. Bu durum toplum için geçerli olduğu gibi siyasi partiler için de geçerlidir. Onun için birbirini hırpalamak, bir bilek güreşine girişmek, öfkeli ve kibirli bir dil kullanmak yerine daha mutedil davranılmalı, barışın dili kullanılmalıdır. Diğeri kimseye bir şey kazandırmaz.

Gelelim eleştirilere. Bir kere siyasi partiler ayrı dünya görüşü, program ve ilkelere sahip oldukları için doğal olarak ayrı ayrı siyasi partiler halinde örgütlenmişlerdir. O yüzden birbirlerini eleştirmeleri doğaldır. Raporu da hem halkın hem siyasi partilerin eleştirmesini tahammül ile karşılamak lazım. Zira tahammül ve eleştiri kültürü demokrasinin olmazsa olmazlarıdır. Fakat burada niyet de önemli. Niyetiniz bu konuda nedir. Üzüm yemek mi bağcıyı dövmek mi?

Olumlu tarafından bakarsanız eksikleri söyler ama aynı zamanda bu fırsatı heba etmemek için ileriye bakarsınız. Niyetiniz bağcıyı dövmekse yerden yere vurursunuz, çözümden çözümsüzlük üretmeye çalışırsınız. O nedenle bakın etrafınıza niyetlerine göre kimi raporu gereğinden fazla idealize ederken kimi karikatürize ediyor. Oysa bana göre (bir çok farklı partinin bir araya gelerek ortak bir metin oluşturup altına imza atmaları nedeniyle)  raporun kendisi içeriğinden daha önemli. Bize eksik ve yanlışları ile bir niyet beyan ediyor ve bundan sonrası bizim vereceğimiz demokrasi mücadelesine kalıyor.

Burada pratiği temsil eden Erdoğan’ı adım atmaya zorlamak siyaset kurumu ve halkın göstereceği tutuma bağlı olarak gelişecektir.

İçerik

Gelelim raporun içeriğine. Daha önce partilerin hazırladığı raporlara baktığımızda DEM Kürt Meselesini, CHP demokratikleşmeyi, MHP silahların bırakılmasını, AKP ise silah bırakmanın koşullarını (tespit ve teyidi) önceleyen raporlar sunmuşlardı. Bütün bunlar hatızatında Kürt sorunun birer çıktısı..

Bizce bu sorunun çözümünün iç içe geçmiş üç aşaması söz konusu: silahların bırakılması, demokratikleşme ve Kürt sorununun çözüme kavuşturulması.

Silahlar bugüne değin siyasette otoriterleşmenin, ekonomide eşitsiz gelişmenin gerekçesi yapılmıştı. Şimdi ortadan kalkacak olması Türkiye’nin demokratikleşmesinin ve zenginleşmesinin ve bölgeler arası dengesizliklerin giderilmesinin önünü açması gerekir. Bu açıdan bu adım önemlidir ve tarihidir.

Bahçeli’nin çağrısı (12 Ekim) ve Öcalan’ın ona cevabı (27 Şubat) ve nihayet örgütün 5 Mayıs’ta kendini feshederek silah bırakma kararı Türkiye’nin önüne tarihi bir fırsat sunuyor, bu tarihi fırsat hiçbir nedenle heba edilmemelidir. Bu noktada Öcalan’ın çağrısına değinmekte yarar var.

Öcalan'ın çağrısı

Öcalan öncelikle devlete ve iktidara, ikincil olarak da topluma ve siyasi partilere çağrıda bulunarak temelde iki şey söylüyor: 1) Silahlı mücadele fiilen ve zihnen bitmiştir. 2) Demokratik mücadele bir süredir zihnen vardı bizim açımızdan şimdi fiilen başlayacaktır, diyor.

Öcalan 1993 yılından itibaren silahlı mücadeleyi sonlandırmak istiyordu, bunun için birtakım adımlar da atıldı. Özal ölmeseydi muhtemelen silahlara veda süreci o zaman başlayacaktı. Sonrasında da birçok girişim oldu. 2009 Oslo süreci, 2013 Habur süreci en bilindik olanları. Ancak bunlarda silah bırakılmadan müzakereler başlamıştı. Şimdi ise silah bırakma iradesi ortaya konulduktan ve üstelik örgüt kendini feshettikten sonra barış, çözüm ve demokratikleşme süreci başlatıldı. Bu sonuç alıcı olması bakımından en belirgin farktır.

Silahların sembolik de olsa Süleymaniye kırsalında 11 Temmuz’da yakılması silah işinin zihinlerde de bırakılmasının ilk adımı ve diğerlerinden en farklı tarafıydı. Bu aynı zamanda bu sürecin her iki taraf açısından da geri dönülmesi mümkün olmayan bir süreç olduğunun da göstergesidir.  

İkinci önemli kısım ise demokratikleşemeye dair adımalardır ki TBMM Raporunun 6. Bölümünün konusu da tamamen budur.  Öcalan da çağrısında buna paralel dil ve idare siyasetine ilişkin tespit ve önerilerde bulunuyor ki bunların bir kısmı yasal bir kısmı anayasal değişiklik gerektiriyor. Bu adımlar sadece Kürtler için değil Türkiye’nin demokratikleşmesi için de elzem ve zorunlu olan adımalardır. Bu noktada çağrının muhatabı iktidar kadar DEM ve muhalefettir.

Raporun altıncı ve yedinci bölümleri kısman bu konuları işliyor. Altıncı bölümde PKK’ya mahsus yasal bir çerçeve çiziliyor. Çıkarılacak yasanın müstakil (örgüte mahsus), kapsayıcı (ilgili ve ilişkili herkesi kapsayan), dönüştürücü (silah bırakanların toplumsal entegrasyonunu) öneriyor ve ön görüyor. Ek olarak bu sorunun çözümünde rol ve görev alanların yasal güvenceye alınması gerektiğini söylüyor. Öcalan da çağrısında bu işin selameti için sürüncemede bırakılmamasının önemini vurguluyor.

Rapordaki sıkıntılı yönler

Buraya kadar iyi. Fakat baştan beri iktidar partisinin bu noktada ileri sürdüğü “tespit ve teyit” meselesi bir muğlaklığı içeriyor. Kim nasıl tespit edecek, teyide kim karar verecek. Örneğin bütün örgüt silah bıraktığı halde devletin bir kurumu (MİT) çıkıp falan mağarada 50 silahlı adam hala silah bırakmadı derse ne olacak? Kaldı ki örgüt kongresini toplamış, kendini fesih kararı almış, silah bıraktığını ilan etmiş daha da önemlisi Öcalan silahın artık bir mücadele aracı olmayacağını en üst perdeden söyleyerek silah bırakmayı güçlü bir biçimde ilan etmişken hala armudun sapı üzümün çöpünün arkasından koşturmak ne koşana ne koşturana hiçbir fayda sağlamaz.

Niyet halisane ise aslolan yasal sürecin derhal başlatılmasıdır. Zira silah bırakanlar yasal çerçeveyi bilmeden, görmeden bir belirsizliğe gelip teslim olur mu? Bunda ısrar ipe un sermektir ve sonuç alıcı olmaktan uzaktır. Bu noktada görülen o ki Sayın Bahçeli netleşmekten yana iken sayın Erdoğan muğlak olana oynamaktadır. Bu da süreci olan inancı zayıflatmakta ve toplumsallaşmasını engellemektedir. Dolayısıyla belirsizliğin bir program dahilinde ilan edilerek ortadan kalkması, sürecin hızlandırılması herkesin hayrına ve yararına olacaktır.

Demokratikleşme

Raporun diğer önemli kısmı CHP’nin ısrarı sonucu ortaya çıkan demokratikleşme bölümü olan 7. bölümdür. Demokratikleşme konusunda yapılması gerekenler son derece önemlidir ve silah bırakma işi ile bir madalyonun iki yüzü gibidir. Biri olamadan diğeri olmaz. Örneğin nasıl ki silah bırakılmadan demokratikleşme olmaz deniliyorduysa aynı şekilde demokratik adımlar atılmadan silah bırakma işi baş tutmaz.

AYM ve AİHM kararlarının uygulanması, kayyumlara son verilmesi, hasta tutuklu ve mahkumların serbest bırakılması, tutukluluğun istisna olması, hak ve özgürlüklerin genişletilmesi, ifade özgürlüğü, baştan itibaren savunduğumuz -kimi yasal değişiklik bile gerektirmeyen- toplumsal beklentilerdir.

Yargılama ve infaza ilişkin düzenlemeler, siyasi partiler kanunu, seçim yasası, siyasi etik yasası ise hemen her siyasi partinin muhalefetteyken dillendirdiği, iktidar olduktan sonra unuttuğu Türkiye siyasi yapısının ve demokrasisinin temel ihtiyaçlarıdır. Bize düşen bundan sonra bunların bir an önce hayata geçirilmesi için mücadele etmek ve bunları sağlamaktır.

Bu noktada Demirtaş, Kavala, Atalay, Kahraman’ın tahliyelerinin, başta Ahmet Türk ve Ahmet Özer olmak üzere belediye başkanlarının görevlerine dönmelerinin, İmamoğlu ve belediye başkanlarının tutuksuz yargılanmalarının, hasta tutukluların ve hükümlülerin serbest bırakılmalarının önünde hiçbir hukuki engel yoktur. Barışa duyulan niyet halis ise bu adımların birer iyi niyet göstergesi olarak atılması hem sürece olan inancı arttıracak hem de çözümün toplumsallaşmasına büyük katkı yapacaktır.

Kürt sorunu meselesi

Gelelim Kürt sorunun çözümüne. Öncelikle belirtelim ki Kürt sorunun çözümü bu komisyonun görevleri arasında yer almıyordu. Zaten bu tarihi ve komplike sorun bir komisyon raporu ile çözülemeyeceği aşikardır. Ancak raporda bir iki cümle ile bu soruna atıfta bulunabilinirdi, bu eksik bırakıldı. Zira silah bırakmak otomatik olarak eşittir Kürt sorunun çözümü demek değil.

Silah bırakmanın ve demokratikleşmenin hiç kuşkusuz Kürt sorununun çözümüne çok büyük katkıları olacaktır. Zira Türkiye demokratikleştikçe Kürt sorununun çözümü daha kolaylaşacak, Kürt sorunu çözüldükçe Türkiye daha demokratik daha müreffeh bir ülke olacaktır. Ancak bu sorun yokmuş gibi davranmak kimseye bir şey kazandırmaz. Çünkü gündüz gerçeğe gözünü kapatan dünyayı sadece kendine gece yapar.  Bütün bunlara rağmen Raporun gereklerinin yerine getirilmesi bunun için iyi bir başlangıç olabilir.

Sonuç

Son olarak belirtmek isterim ki geldiğimiz noktada insanlar söylenenleri, yazılanları objektif bir gözle doğru değerlendirmek yerine kimi kendi kişisel veya siyasal çıkarları bağlamında ele almakta ya değer atfetmekte ya da çoğunluk psikolojine uyarak değer biçmektedir. Şöyle bakılıyor, süreç kendi siyasi çıkarları için iyiyse iyi, kendi siyasi çıkarları için kötü ise kötü addediliyor. Oysa bu insani ve vicdani yönü büyük toplumsal bir meseledir. Toplumsal barış birinin siyasi çıkarlarından ve hatta birilerinin cumhurbaşkanı olmasından daha önemli ve daha büyük bir şeydir. Barış, çocuklarımızın bundan sonra nasıl bir Türkiye’de yaşayacaklarının güvencesidir. O nedenle barış siyasi olmanın ötesinde insani ve vicdani bir meseledir. Oy hesabı yapılarak bakılacak bir şey değil. Hele hele siyasi çıkarlarla, oy hesaplarıyla gerçekleştirilecek bir durum hiç değildir.

 Bir kesim değer atfederken bir kesim de genelin etkisinde kalarak değer biçiyor. Oysa doğru olan, doğru bilgi ile süreci ve raporu doğru değerlendirmektir. Ne gereğinden fazla değer affetmek ne de hiçleştirmektir. Esas olan objektif ve doğru değerlendirmektir.

Sonuç olarak ben bütün eksik ve aksaklıklara rağmen bu adımı bir başlangıç olması anlamında atılmış önemli bir adım olarak görüyor, esas işin bundan sonra ne yapılacağı ile ilgili olduğunu belirtmek istiyorum. Bunun için de hepimize büyük görevler düştüğünü unutmamak lazım.

Ekonomi-politik gerçeklik, derinleşen yoksulluk ve sözün düşüşü Abdulbaki Değer+02/03/2026

İnsanlığı kurtarma isteği duyan herkes günümüzde, öncelikle sözü kurtarmalıdır” demişti Jacques Ellul. Çünkü “sözün düşüşü”nün yaşandığı trajik bir çağın insanlarıyız. Tam da bu yüzden sanıyorum, hümanist bir söylenceyle kulaklarımız sağır olmuşken gözlerimiz öldürülen, aşağılanan, değersizleştirilen milyarlarca insana tanıklık ediyor. Manzara o kadar utanılası bir görünümde ki; insan ancak derin bir suskunlukla karşılık verirse insanlığını muhafaza edebilir. Bu şekilde davranırsa şayet durumun nezaketini, sözün kıymetini muhafaza etmiş olabilir. Takatimiz kesiliyor, kesif bir umutsuzluğun girdabında savruluyoruz.

Yoruma, şerhe muhtaç olmayana ilişkin yalansız, hakikatsiz ne söylenebilir ki? Görmek, yüzleşmek ve şüphesiz gereğini yapmak için apaçık orta yerde durana dair yapacağımız her konuşma lüzumsuz bir eklenti olmayacak mı? Apaçık olan şeyi açıklama gereği duyma üzerinde titizlikle durmak gerekiyor. Karanlık, karmaşık, izaha muhtaç bir durumu açıklamaya çalışmak, insanları böyle bir durumun varlığına ikna etmeye çabalamak çok önemli, çok değerli çok da gerekli. Ancak tersi de o oranda alçaltıcı ve kahredici. Çünkü apaçık olanın apaçıklığını birilerine izah etmeye çabalamak bir mevzunun ne olduğuna ilişkin kavrayış eksikliğine veya kavranması güç bir şeyin varlığına göndermede bulunmaz. Aksine anlaşılır olan bir şeyin anlaşılır olmaktan çıkararak herhangi bir sorumluluğa mahal bırakmamasını ve işleyişin bu şekilde süreklileştirilmesini sağlamaktadır.

Burası gerçekliğin yitirildiği, konuşmanın bir hakikat arayışı olmaktan çıktığı ve belirli bir amaca matuf şekilde operasyonel olarak kullanıldığı sahte bir konuşmadır. Mevzu artık ne hakikat arayışı ne hakikat duyarlılığı ne de var olan sorunun uygun bir çözüme kavuşturulmasıdır. Söz düşmüştür ve dünyayı kurtarma isteği, iddiası büyük oranda bir konfor arayışı ve örtüsüdür. Zira ne hakikatin bir değeri kalmıştır ne de bunun en somut yansıması sayılabilecek gerçeğe hürmet söz konusudur. Dil ile dünyanın perdesini aralama çabasında olan insan, adeta kendisine tuzak kurar şekilde dille, bile bile gerçeği çarpıtma yolunu seçmiştir. Elbette çarpıtma dilin parçasıdır hem de önemli bir parçasıdır. Ancak kamusal görünümde bunun resmi anlatının ve işleyişin temel unsuruna dönüşmüş olması hazindir, hazinden de ötedir.

Türkiye’de ekonomideki görünüm bunun en somut örneği olarak karşımızdadır. Açıklanan asgari ücret rakamı, daha açıklandığı gün açlık sınırının altındaydı. Milyonlarca emeklinin aldığı maaş, şu an bile asgari ücretin ve doğal olarak açlık sınırının altında. Açlık sınırının üzerinde bir ücret alan çalışanların neredeyse tamamı yoksulluk sınırının altında yaşıyor. Yoksulluk sınırının üstündeki bir avuç insanın varlığı zaten kendi başına ne tür bir Serengeti düzlüğünde yaşam sürdüğümüze delalet etmeye yetiyor. Paylaşımda adalet yok, bölüşümde hakkaniyet yok! Görünüm böyle iken büyümeden, dünyayı dönüştürmekten, medeniyet vurgularından bahsediliyorsa, “çalışanlarımızı, emeklilerimizi enflasyona ezdirmedik, ezdirmeyeceğiz” ifadeleri özgüvenle dile geliyorsa o zaman hakikatin boğazlandığını, sözün ayağa düştüğünü söylemek zaruridir. Sözün düşüşünden, hakikatin katlinden, gerçeğin karartılmasından geçilmeyen bir yerde esenlikten, yarınlara dair umuttan, güzel günler göreceğimizden nasıl bahsedebiliriz? Rahmetli Sezai Karakoç bir şiirinde yaşadığımız bu çağ çarpıklığını şöyle dile getiriyordu:

…Hükümdarın hükümdarlığı için halka yalvardığı

Ama yine de eşsiz zulümler işlediği vakitlere erdim…

Sadece ekonomik vaziyette yaşadıklarımızın ibretlik hâli ortada. Mevcut bakan göreve başladığı gün “Türkiye’nin rasyonel bir zemine dönmekten başka çaresi kalmamıştır” demişti. Görevi devreden bakan devir teslimin finalinde gayri ihtiyari olarak bu kafkaesk anlatıda görünür figüran olmaktan çıkmış olmanın getirdiği rahatlamayla “oh!” deyivermişti. Ne, niçin irrasyonellik girdabında savrulduğumuza ilişkin bir muhasebe yürütebildik ne de şu an bile ne kadar rasyonel işlediğimizi muhakeme edebiliyoruz. Yüzyıllık hedeflerden, kronik sorunların çözümünden bahsedilen yerde bunların taşıyıcı kolonlarından birisi olan ekonomi alanında görünümümüz bu yönde.

Meseleyi çalışanların vaziyetinin içler acısı bir durumda olmasıyla sınırlı tutmamak lazım. Nitekim bizim meselemizin asıl ölümcül boyutu da burası değil. Şartlar ağırlaşabilir, kötüleşebilir, dar boğazlarla, büyük sıkıntılarla karşı karşıya kalabiliriz. Bunların pençesinde çarpıcı yoksulluklar, yoksunluklar yaşayabiliriz. Hatta insanların, ailelerin, toplumların tarihlerinde bu tip durumlar az da değil.

Konuştuğumuz dil yaşadığımız dünyanın betimlemesini iyi yapmalı, başımıza gelenin ne olduğunu olguyu çarpıtmayacak şekilde vermeli. İnsan pek çok zorluğa göğüs gerebilir, başına gelen felakete karşı dayanıklılık gösterebilir. Ancak felaketleri kadere, işkenceye, kasten yaşanan bir sistematik yağmaya dönüştürüldüğünde insan, büyük bir haksızlık duygusu içinde alt üst olmakla kalmıyor aynı zamanda kendisiyle ve ait olduğu dünyayla olan bağlarında derin bir kopuş yaşıyor. Aralık ayı enflasyon rakamının % 1’in altına çıktığı yerde aynı düzen işlemeye devam edip Ocak ayında rakam bunun 4-5 katı çıkıyorsa gerçekliğin iktidarın elinde balmumuna dönüştüğünü görmemek ancak sözü paçavraya çevirmekle mümkün. Aynı tabloya ilişkin TÜİK ve ENAG verilerini yan yana getirmek yetiyor.

Hayatla bağı kopan ekonomi-politik maalesef iktidarın kullanışlı bir aygıtına indirgenmiştir. Ne dil, ne veriler herhangi bir rasyonaliteye göndermede bulunmaz. Toplumsal afaziye yol açan “yenikonuş”un hükümranlığı altındayız. Gerçeklik yerine statükonun devamlılığını sağlayacak ikame gerçeklik için rakamların, göstergelerin işleme alındığı bir düzlemdeyiz. Böyle bir ekonomi-politikte artık medeniyetten, insandan, değerden, adaletten bahsetmek ancak gerçeğe hürmetsizlikle mümkündür. Oysa bizi gerçek özgür kılabilir. Gerçekçi olabilirsek ancak imkânsızı isteyebiliriz. Gerçekçi olmayanların imkânsız etrafında ördükleri anlatı bir postmodern kandırmaca olarak tarihe not düşülmelidir.

Açlık sınırı, asgari ücret temelinde bir ücretin temel geçim ücretine dönüştüğü ülkemizde her tür iddianın turnusol kâğıdı ekonomik alandır. Bu alandaki sarsıcı görünümdür. Paylaşımdan, bölüşümden, insanca yaşamın gereklerinden yana tavır almayan her siyaset bir kara siyasa örneği olarak çerçevelenmelidir. Bölüşüm, paylaşım üzerinden hayat tanzimi yapılmaktadır. Kuşaklar arası seyreden yaşam formları dağıtılmaktadır. Adil ve ahlaki olmayan dağılımda milyonlarca insan insandışılaşmaya mahkûm edilmektedir. Bu politikalar basit birer istatistikî veri olarak geçiştirilemezler. Devlet kendi vatandaşlarını kendi eliyle kurban etmektedir. Açlığa, yoksulluğa, sefalete sistematik şekilde sürüklemektedir. Bundan çıkış elbette mümkündür ve elbette kararlılıkla savunulmalıdır. Transferler pekâlâ başka türlü yapılabilir, pekâlâ başka türlü bir bölüşüm, paylaşım mümkündür. Bunları gölgelemek için yapılan manipülatif müdahalelere, söylemlere itibar etmemek olmazsa olmazdır. Bu uğurda samimi bir mücadele bize farkında olmadığımız kapılar açacaktı. Ancak ısrarla belirttiğim gibi en büyük talihsizliğimiz, sadece bugün maruz kaldığımız bu hoyratlığın takatimizi aşan niteliği değil. Bu hoyratlık üzerinden tıpkı ölümü görüp sıtmaya razı gelmek zorunda kalınması gibi mevcut küresel ekonomi-politiğin rasyonel işleyişini normatif olarak benimsemek ve arzulamak gibi bir talihsizliğe bizi sürüklemiş olmasıdır. Mevcut adaletsiz norma razı eden işleyişin nasıl büyük bir ölümcül darbe olduğu dikkate alınırsa bu şartlarda yaşadığımız savrulmanın ölçü tanımayan boyutları çok daha iyi fark edilecektir. Bu işleyişi mümkün kılan yerde sözün ne kadar sahici olduğu, ne kadar anlamlı ve dikkate değer olduğu üzerinde düşünülmelidir. Toplumsal adalet, hakkaniyetli bir bölüşüm ve paylaşım mücadelesinden, ufkundan ve ilkesinden yoksun kalan siyaset, doğası gereği sözün düştüğü yerde mümkündür.

 

*Abdulbaki Değer, Özgür Eğitim-Sen Genel Başkanı’dır.

Deccal'in tezahürleri: Harari, Netanyahu Epstein ve Trump Prof. Dr. İlhami Güler+01/03/2026

Kur’an, hayatın anlamını/hakikatı bulma konusunda: “Bunu, onlara akıllarımı emrediyor; yoksa, onlar azgın bir toplum mu?”(52/32) sorusunu sorar ve insan hakkında şöyle bir tespitte bulunur: “Hayır! İnsan, kendini müstağni/yeterli olarak görünce, azgınlaşır.”(96/6-7). Bu azgınlığın, İnsanlığın dinsel-ahlaki kültürel tarihinde iki tane “Militan” versiyonu vardır. Biri, şımarık Yahudilerden; diğeri, kuduruk Yunanlılardandır. Helen-Roma döneminden itibaren bu iki halkın, dilin ve kültürün birbiri ile ilişkisi bilinmektedir: “Yevanic-Romaniyot”

1-JUDEO(YAHUDİ) GENETİK/METAFİZİK

Tevrat ve Kur’an, Tanrının, Firavunlar tarafından Mısırda köleleştirilen İbranileri kurtarmak için Hz. Musa’yı görevlendirdiğini ve daha sonra da, onu ve soyundan birçok kişiyi peygamber yaparak onları hidayete erdirmek istediğini sarih olarak ortaya koyar. Ancak, İbranilerin büyük bir bölümü (57/26) şımarık bir şekilde Tanrı’nın kendilerini tercih etmesini, “Seçilmişlik/Üstünlük” olarak görüp; diğer insanları aşağılık (Goi-Nokri-Gentile) olarak niteleyip; Tanrı (Yahwe)’ya karşı nankörlük ederek; -O’na teslim olma ve itaat yerine-, O’nu teslim almaya/temellük etmeye, kendilerine hizmetçi yapma küstahlığına kalkışmışlardır. Hz. İsa’nın İncilller’ de ki eleştirileri (Örneğin: Matta. 23. Bölüm) ve Kur’an’daki eleştiriler (2. Bakara suresi), bu gerçeği ortaya koyar.

İbraniler, “Ahiret” inancına iltifat etmedikleri için, kendilerini hesap vermeyecek/hesap sorulmayacak kimseler olarak görüp, dünya hayatına tutku ile gömülmüşlerdi. Kur’an, bu gerçeği şöyle tasvir eder: “Andolsun, sen onları yaşamaya bütün insanlardan –hatta müşriklerden bile- daha düşkün olduğunu görürsün. Onların her biri, bin yıl yaşamak ister; oysa uzun yaşamak, onları azaptan kurtaracak değildir. Allah, onların yaptıklarını görür.”(2/96). Yine bir İbrani/Yahudi tipolojisini şöyle tasvir eder: “Ve kendisine mesajlarımızı lütfettiğimiz halde, onları bir kenara atan kimsenin başına gelecek olanı onlara anlat: Şeytan, onu yakaladı; o da, yoldan çıktı. Biz, -eğer isteseydik-, onu ayetlerimizle yüceltir ve üstün kılardık; fakat o, hep dünyaya sarıldı/saplandı, arzu ve heveslerinin peşine takıldı. Böyle birinin durumu, bir köpeğin durumuna benzer: üzerine varsan da, kendi haline bıraksan da, dili dışarda solur. Ayetlerimizi yalanlamaya kalkışanların âkibeti, işte böyledir.”(7/175-176).

“Karun” tiplemesinde olduğu gibi, uzun yaşama ve zenginlik/mal-mülk biriktirme tutkusunu Kur’an, azgınlık ve nankörlüğün (küfr) asli/içgüdüsel itkisi olarak görür: “Allah, kullarına rızkı genişletseydi; yeryüzünde fesat, taşkınlık çıkarırlardı.”(42/27. Ayrıca bkz:43/33-35). Kuzey yarım-kürede uzun zamandan beri olan da, işte bu. Zenginliğ de, gasp ve teknoloji ile elde ettiler.

Yaptıkları şımarıklık ve hadsizlikler yüzünden birinci kez Asur-Babil sürgünü (Mö: 722-593); ikinci kez MS:70 de Roma imparatorluğu eliyle (17-İsra/4-7) cezalandırılan, sürgüne gönderilen Yahudiler, diasporada iki bin yıldan beri, -Ruhlarını değil-; Zekâlarını kullanarak finans (Rothschild-Rocfeller aileleri) ve bilim-teknoloji alanlarında gösterdikleri “performans” (Byung Chul Han’ın teşhis ettiği anlam) ile insanlığın başına tekrar bela olmuşlardır. Tüm dünyada karşılaşılan bir içerleme/uçuklama olarak “Anti-Semitizm”in, yabana atılmayacak ciddi bir nedeni vardır. Bu analiz, İbrani veya Yahudileri kategorik olarak kastetmez; -Tanrı’nın yaptığı gibi- bir genelleme yapar.

İşte bir Yahudi olan Yuval Noah Harari, yazmış olduğu “Homo Sapiens”, “Homo Deus” ve “Neksus” adlı -Dünyada Yahudi iletişim-medya ağı ile “Best-seller” yapılan- kitapları, Çağdaş Yahudi Metafiziğini/Dünya Görüşünü/Hayat-İnsan algısını (Yapay Zekâ- Trans-Humanizm- Metavers), insanlığa yegâne hakikat olarak lansa eder. İsrail-Siyonizm ve Netenyahu (Filistin-Gazze Dramı), bu metafiziğin aktüel tezahüründen başka bir şey değildir. Epstein sıkandalı, yine bu Yahudi Tağutluğun (Güç istenci-İstiğna-Şeytanlık) ABD ve AB’yi kontrol altına alan pedofili karanlık yüzüdür. Amerika’nın muhalif kamusal entelektüeli olarak bilinen Yahudi Noam Çomsky’nin dahi, Epstein ile olan ilişkisinde şaşılacak bir şey yoktur.

2- GREEK(YUNAN)-BATI GENETİK/METAFİZİK

Trump ve ABD’ye gelince, o ve orası, -Genellikle- Yunan’ın Dionysosçu-trajik insan ruhunun, Aydınlanma ve Avrupa üzerinden Amerika’ya göç etmiş; George Orwell’in “Domuzlar Çiftliği” romanında (“1984”) anlattığı tipin mücessem pratiğidir. Trump, Uzun süreden beri Avrupa’yı yansılayan Amerika’nın politik aklının özgürlük, demokrasi, insan hakları, hukuk devleti, BM, anayasa, diplomasi… Maskelerini kaldırıp atarak, Amerikan toplumunun en az yarısının ruhunu açık etmiştir: Güç istenci/Üst-insan (Nietzsche), Deaser-Machine=Arzu-makinası/Kapitalizm (Deluze-Guattari).”Make America Great Again/MAGA”.

Hegel’in dediği gibi, Pagan Yunanlılar, kendilerinde bulunmayan hiçbir niteliği, tanrılarına atfetmemişlerdir. Filozof Platon, tek bir Tanrı’ya inanmış; ancak, onu tanımadığı için, sadece ona “İyi-İdea” diyebilmişti. Aristo da, tek bir Tanrı’ya inanmış; ona “Onto-teolojik” olarak “İlk neden” ve “Hareket Etmeyen Hareket Ettirici” nitelikleri dışında ahlaki bir nitelik vermemiş ve Atina toplumu için “İyi Yaşam” nihai amacı ile dünyevi bir “Mutluluk (Eudaimonia)” ahlakı önermiştir. Bunlardan önce yaşamış olan Sokrates ise, pagan dinine ve ahlakına karşı çıkarak, kendi vicdani ve düşünme gayreti ile doğru bir Tanrı imgesi ve ahlak keşfetmeye çalışmış; pagan Yunanlılar tarafından idama mahkum edilmiştir.

Batı için, “Hristiyanlık/Kilise” parantezini dışarda tutarsak; Descartesle başlayıp Laeibniz, Kant, Hegel ve Nietzsche ile devam eden “Aydınlanma” sonrası düşüncesi, “Metafizik” olarak eski Yunan’a tekrar bir geri dönüştür (Re/ö-nesans). Bu süreç, Nietzsche tarafından Nihilizm olarak: “Tanrının ölümü”, “Güç istenci”, “Çölleşme”, “Üst-insan”, “Ebedi Dönüş” olarak nitelenmiştir. Yahudi Teolog Martin Buber, “Tanrı Tutulması”; Max Weber, “Kutsal Kubbenin Çöküşü”; J.Derrida, “Huzur Metafiziğ”; E.Levinas, “Ontolojik Emperyalizm”; Karl Marx, “Katı-Kutsal Olanın Buharlaşması”; T.S Eliot, “Çoraklaşma”; Peter Watson, “Hiçlik Çağı”; M. Heidegger, “Ruhtan Zekâya Geçiş” olarak isimlendirmiştir.

Heidegger, Yunan’dan başlayan Batının Felsefe-Bilim-Teknoloji faaliyetini, “Gestell=Çerçeveleme” olarak şeylerin/kendiliklerin “mevcudiyete getirilmesi”, “açığa çıkarılması” tarzı olarak “Nihilizm” diye yorumlar: “Nihilizm, modern çağın güç alanı içine çekilmiş yeryüzü insanlarının dünya-tarihsel hareketidir… Tehlike, teknoloji yarışının kendini her yere yerleştirebilecek olmasıdır. “Her şeyin”, gerçekten ve tıpkı en son, en güçlü bilim ve teknoloji içinde “olduğu gibi olduğu” varsayımı, bizim dünya üzerindeki tahakkümümüz, giderek daha iyi/yaygın hale geldikçe; üzerimizdeki tahakkümü, sağlamlaştırılabilir. Bu, sadece “Batı” için bir tehdit değildir; Çünkü “Batı tarihi”, Dünya tarihine genişlemeye başlamak üzeredir. (Çoktan tahakküm altına aldı bile-İG)” ( Jhon Richardson, Heidegger. Çev: Soner Soysal. İst.2025. s 467). Tekniğin özünün “Teknik” değil; “Metafizik” bir şey olduğunu söyleyen Heidegger, -İnsan dahil- bütün şeylerin/kendiliklerin bu “Gestell/Çerçeveleme” içinde ekonomik birer kaynak, rezerv, stok, donanım, teçhizat olarak görülmeye başladığını vurgular.(Ricgardson, a.g.e, 453 vd.)

Hz. Nuh’tan Hz. Muhammed’e kadar bütün peygamberlerin davası olan “Rahman-Rahim” ve Hayyu’l-Kayyum”, münezzeh, kişisel/şahsî bir Tanrı’nın “var” olduğu ve tüm şeylerin/kendiliklerin, O’nun “Yaratma” sı ile mevcudiyete çıktıkları; bütün kendiliklerin ve varoluşun birer “Ayet” veya rahmet, lütuf, nimet, rızık, ihsan, ikram oldukları; İnsan soyunun da, özenle hazırlanan “Güneş sistemi” ve “Eko sistem (Dünya)” içinde ahlaki bir bağlamda “Denendiği” ve ölümden sonra tekrar diriltilerek “Ahiret”te hesaba çekileceği; ödüllendirileceği veya cezalandırılacağı (Din) öğretisi, son dört yüzyıldır yeryüzünde görece sönümlenmiştir. Onun yerini, Walter Suchubart’ın “Kahraman” diye isimlendirdiği insan tipi, kültürü almıştır. (Schubart, Hz.Nuh-Hz. Muhammed çizgisini, Hz. İsa’nın şahsında dolayımlayarak “Mesihçi” tip olarak niteler. Diğer iki proto-tip: Çin’in doğa ile “Uyumlu” insan tipi ve Hindistan’ın doğadan kaçan “Zahit” insan tipidir). Bu (Kahraman) tipi Schubart, şöyle tanımlar: “Bu kültür-zihniyeti veya insan tipi, dünyayı örgütçü çabası ile düzene sokması gereken bir kargaşa olarak görür. Kahraman insan, dünya ile barışçıl olarak geçinmez; var-olan biçimi altında ona karşı çıkar. Benlik gururu (kibir-istiğna-İG), erk tutkusu ile (Güç İstenci-Nietzsche) ile doludur. Dünyaya bir köleye bakar gibi bakar; ona efendilik etmek, egemen olmak ve onu kendi planlarına göre kalıplamak ister. Dünyaya “Kahraman” insanın belirlediği amaçlar verilir. Bu insan, gözlerini yukarıya kaldırıp saygı ile bakmaz; tersine, güç tutkusu/istenci ve gururla dolu olduğu için, aşağıya doğru düşman ve kıskanç gözler ile yeryüzüne bakar. Tanrıdan git gide daha çok uzaklaşır ve deneysel şeylerin dünyasına git gide daha çok gömülür. Laikleşme, onun kaderidir; “Kahramanlık”, başlıca yaşam duygusu; tragedya ise, sonu/amacı. Böyle bir dünyada, özellikle böyle bir kültür-insan tipinde her şey, dinamiktir. Kahraman evrende hiçbir şey, statik değildir. Promethaus gibi, Kahraman insan, her güce, her Tanrı’ya meydan okur; etkindir, gergindir ve alabildiğine enerjiktir. Buna uygun olarak Kahraman veya Promethausçuluk çağları, hareketli ve etkindir. Roma Dünyası, gücünün doruğunda kendini böyle hissetti. 16. Yüzyıldan sonraki Germen-Roma Batısında da bu proto-tip egemen olmuştur. Son dört yüzyılın promethausçu Batı Kültürü, bu proto-tipin iyi bir örneğidir.”(P.A.Sorokin, Bir Bunalım Çağında Toplum Felsefeleri. Çev: M.Tuçay. Ank.1972. s 117).

3- SONUÇ

Son üç yüz yılda yaşadığımız yeryüzünün büyük bir bölümünün, Avrupa ve Amerika tarafından kolonileştirilmesi, köle ticareti, sömürü, emperyalizm; Kapitaliz-Komünizm ve Faşizm gibi üç büyük siyasi-İktisadi zulüm sistemi, iki Dünya savaşı; ikinci Dünya savaşından sonra dünyanın yaşadığı nispi bir sükunet döneminden sonra, tekrar silahlanma yarışının kızışması, Srebrenista-Gazze katliamları, Trump’ın Görnland, Venezuella, Kanada, İran….a sarkıntılıkları, Epstein Adası skandalı, yapay zekâ/dijitalleşme ile Heidegger’in bahsetmiş olduğu “Gestell=Çerçeveleme” nin radikalleşerek insanlığın ruhunu/kalbini/vicdanını öldürmesi…; insanların “Çileden”, Dünyanın “çivisinin” çıkması; bahsetmiş olduğumuz “Judeo-Greek” metafiziğin oluşturduğu acı meyveleridir. Zira, egemen metafizik çerçevelemede ölüm, eğer hiçliğin (Nihilizm) kapısı ise, -ki öyle- :” Ölüm dahi, eğer o, hâlâ gerçekten yaşanmamış bir yaşamın sonunu oluşturuyorsa; daha da korkunç olur. Bu nedenle, ölüm korkusu, ölümden sonrasına yönelik değil; aksine, boşa çıkan umut ve beklentilerin son bulduğunun kesinliği karşısında, ölümden öncesine ilişkin duyulan dehşeti yansıtır… Bu olasılık karşısında insanın duyduğu korku, onu vahşice korunma stratejilerine: “Ya ben; ya onlar” stratejisine, her şeyi kendi eline geçirme, her şeye sahip olma stratejisine götürür; yani kötülüğün mekanizmasının içine iter.”(Alexıus J.Bucher. “Yitirdiğimiz Suçsuzluğumuz Ya da: Özgürlüğün Saldırgan Gücü Üzerine.” Yüzyılımızda İnsan Felsefesi. Haz: İonna Kuçuradi. Ank. 1977. S 218-219.). Şu anda Dünyada yaşanan, bundan başka nedir ki?

Dindarların ‘ahlak’ problemi İbrahim Kiras+28/02/2026

Bugünlerde ülkemizde “bir dini olanın ayrıca ahlaka ihtiyaç duymaması” diye tanımlanan problem tartışılırken, İslam’ın öngördüğü ahlak ilkelerini veya İslam geleneğindeki ahlak anlayışını yeniden değerlendirmekte fayda olmalı.

Bu noktada ise öncelikle “din ile ahlak” ilişkisini “dindar ile ahlak” ilişkisinden ayrı ele almak gerektiğini düşünmeliyiz. İlaveten, bahsedilen problem yalnızca bugünün konusu değil… Daha açık ifade etmek gerekirse, çokça söylendiği üzere, “muhafazakâr” AK Parti iktidarının son dönemde tek başına ürettiği bir dejenerasyon değil bu.

Aşağıdaki satırlar bundan 60 yıl önce mütedeyyin bir aydının dindar kesimlerde gözlemlediği ahlaki düşüklük karşısındaki samimi isyanını dile getiriyordu: “… Ahlaksızlığın ummanı olan bu Şark’ı yaşadıkça tanıyorum. Burada insanı fenerle arayanlar yanılmamışlar. ‘Müslümanız diyen insan yığını’ yok mu? Onlar Şark’ın en aşağı tabakasını teşkil ediyor. Müslümanlık, yaşanan şekliyle Müslümanlık Şark’ı bitirmiş. Buraya artık ne ilim girer ne ahlak ne de Allah uzanır bunlara…”

“İsyan Ahlakı” müellifi Nurettin Topçu 1965’te Orhan Okay’a yazdığı mektupta “Başlatmaya çalıştığımız fikir çığırı, çığırtkanların eline geçti. Ona İslâm maskesi taktılar. Kapı kapı dolaştırıp dünyalık, şöhret goygoyculuğu yapıyorlar” diyordu ayrıca. (Orhan Okay, “Anadolu'dan Hatıralarla Nurettin Topçu’nun Mektupları”, Dergâh Yayınları, 2025)

Ahlak esas itibarıyla çıkara ve zorunluluğa dayanmayan, akla ve vicdana uygun olduğu için tercih edilen yoldur. Hukuk kurallarından da dini vecibelerden de ayrı bir ahlak alanı vardır.

Bu durumda yasalara uymak ve dinin emirlerini yerine getirmek ahlaki bir yaşayış için yeterli değil mi yani? Dini yalnızca ibadetle ilgili kurallardan ve toplum düzenini sağlamaya yönelik sınırlamalardan ibaret görüyorsak yeterli değil. Çünkü dinin ahlak boyutu da var. Yani doğrudan vicdanlara seslenen, insanlara kişisel hayatlarında da adil olmayı, merhametli olmayı, kul hakkına riayeti vs. öğütleyen tarafı…

Bugünkü problem dinin bu boyutunun birtakım şekil kurallarının gölgesinde kalmış olması galiba. İşte bu yüzden “din ile ahlak” ilişkisini “dindar ile ahlak” ilişkisinden ayrı ele almak gerektiğini söylüyoruz.

Prof. Mustafa Çağrıcı “İslam ahlak felsefesi” alanının günümüzdeki en yetkin uzmanıdır. Geçtiğimiz günlerde yayımladığı “Kuran’ın Ahlak Çağrısı” başlıklı eseri, bir yandan “İslam’ın öngördüğü ahlak ilkelerinin veya İslam geleneğindeki ahlak anlayışının mahiyetini”, diğer yandan “din ile ahlak” ilişkisi ile “dindar ile ahlak” ilişkisi arasında ayrımı kavrayabilmek yolunda eşsiz bir rehber.

 Öte yandan, “Bir dini olanın ayrıca ahlaka ihtiyaç duymaması” probleminin kaynağını da gösteriyor bize Çağrıcı Hoca’nın kitabı.

Her ne kadar İslam bizzat Hz. Peygamber tarafından esas itibarıyla bir ahlak nizamı olarak tarif edilmiş olsa da bilahare ahlak kavramının iyi huy ve nazik davranış gibi anlamlarda olumlu kişisel özellikler veya basit görgü kuralları şeklinde anlaşılır hale geldiğini görüyoruz.

Geçenlerde bu sütunda Türk toplumunun ahlak anlayışının standartlaşmamış olmasının yol açtığı çarpıklıklara bazı örnekler vermiştim. https://www.karar.com/yazarlar/ibrahim-kiras/senin-ahlakin-sana-benim-ahlakim-bana-1606725

Örneklerden biri “Onlar” yapınca yanlış ve kötü olan bir eylemin “Bizimkiler” yapınca caiz sayılması… Yani, kısacası, adalet duygusunun yerinde yeller esiyor olması…

Peki ama birtakım dindar insanların da adalet duygusundan mahrum oluşlarını, çoğu durumda vicdanlarının sesine kulaklarını kapatışlarını nasıl izah edebiliriz?

Dindarlar günümüzde giyim kuşamlarıyla, ibadet alışkanlıklarıyla veya birtakım başka davranışlarıyla dindar olduklarını belli ediyorlar ama dışarıdan bakıldığında yüksek ahlak timsali gibi görünmüyorlar. Bunun tersinin olması gerekmiyor muydu?

“Ne irfandır veren ahlâka yükseklik ne vicdandır / Fazîlet hissi insanlarda Allah korkusundandır” demiyor muydu milli şairimiz? “Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim” diyen bir peygamberin ümmeti nasıl olur da ahlak standartlarına sahip olamaz?

Galiba Hz. Peygamberin ahlak derken kastettiği anlam ile bizim ahlak kavramından anladığımız şey aynı değil. Baksanıza… Ahlak kavramı bizde daha çok kadın-erkek ilişkileriyle sınırlı -ve özellikle kadınların giyim tercihlerine veya sosyal hayattaki davranışlarına inhisar eden- bir alanda geçerli kabul ediliyor… Hırsızlık, yolsuzluk, rüşvet gibi fiiller genç kızlarla delikanlıların arkadaşlıkları kadar “ayıp” sayılmıyor bu toplumda… Çalışanın emeğinin karşılığını vermemek kimi kadınların giysileri kadar “ahlak dışı” değil…

Bu işte bir yanlışlık olmalı... Nerde yanlış yaptık acaba? Yoksa daha en başta bir düğmeyi yanlış iliklediğimiz için mi gömleğimizin bütün düğmeleri bu halde?

Yukarıda, “Bir dini olanın ayrıca ahlaka ihtiyaç duymaması” probleminin kaynağını da gösteriyor bize Çağrıcı Hoca’nın kitabı… demiştik… Kitaba bakalım öyleyse…

Uzun süreli bir tarama çalışmasının sonunda iki bini aşkın ayette, yani Kur’an’ın yaklaşık üçte birlik kısmında ahlak konularına yer verildiğini tespit etmiş Çağrıcı Hoca. Diğer yandan, iyi Müslümanın 72 özelliğinden söz edildiğini görmüş. Bu 72 özelliğin 6’sı inanç alanında, 8’i ibadet alanında, 58’i ahlak alanında. Ne var ki İslami ilimlerde olsun İslam düşünce geleneğinde olsun, ahlak konusuna aynı derecede bir yer verilmemiştir. Kritik nokta burası…

Prof. Çağrıcı’nın bu husustaki tespitlerinden bir kısmını -yorumla araya girmeksizin- özetleyerek aktaracağım:

“Geleneksel literatürde”, diyor Çağrıcı, “makasıd (dinin külli amaçları) ahlak yönünden değil, temel ilim kabul edilen fıkıh yönünden değerlendirilmiştir. Bu nedenle de makasıd literatürünün çoğunda ahlak kavramı önemli bir yer işgal etmez.”

Yani dinin külli amaçları ibadete veya zorunlu ve yasak fiillere odaklı şekilde düşünülür. Nitekim “Makasıd konusunu müstakil bir metodoloji haline getirdiği söylenen Şatibi, ünlü el-Muvafakat adlı eserinde dinin külli amaçlarını önem sırasına göre zaruriyyat, haciyyat ve tahsinat şeklinde üçe ayırmıştır.” (Zaruriyyat kesin emir ve yasaklar, haciyyat hayatımızı sürdürmek için ihtiyaç duyduğumuz şeyler, tahsinat ise bir mecburiyet olmasa da yapılması güzel olan işler ve alışkanlıklardır.)

Burada, “ahlaki erdemler ile güzel giyinmek, koku sürünmek aynı kategoriye girer.” Geleneksel kabule göre “Kur’an’da ve hadiste yer alan görevlerden fukahanın farz olduğuna hükmettikleri dışındaki ahlak buyruklarını uygulamamak dine ve inanca zarar vermez.”

“Fıkıhta insan nesnedir. Kural insan için değil, insan kural içindir. İnsanın nesne olduğu yerde ise ahlaktan söz edilemez. Çünkü ahlak insanın kendi eylemini özgür iradeyle seçmesi ve yapmasını şart koşar.”

Özellikle fıkhın şekilci ve zahirci yapısı “hem Allah-kul ilişkisinde hem de insan-insan ve insan-doğa ilişkilerinde takva ve tevazu, ihlas ve samimiyet, adalet ve hakkaniyet, doğruluk ve dürüstlük, sevgi ve merhamet gibi ahlaki ilkelerin geri plana atılmasına yatkın bir toplumsal zihniyet oluşturmuştur.”

Temel ilimlerin ikincisi olan kelamın ise konusu Allah’tır, Çağrıcı’ya göre, “insan ahlaki özne olması itibarıyla değil kul olması itibarıyla konuya dahil edilir.” Özgürlük ve adalet savunucusu olarak bilinen Mutezile Kelamında da durum farklı değildir.

Kelamcılara ve fukaraya nazaran ahlaka daha çok ilgi gösteren sufilerin çoğunluğunun ahlaktan anladığı ise “yıkayıcının elinde ölü” olma benzetmesiyle ifade edilen mutlak itaat ve teslimiyettir.

“İslam ilim ve kültür tarihinde ahlakın bir düşünce ve bilgi alanı olarak gündeme alınıp sistemli bir fikri ve ilmî alan olarak teşekkül etmesi (…) az sayıdaki Müslüman filozof sayesinde olmuştur.”

Grek filozoflarından yapılan tercümeler sayesinde “devrin İslam kültürü ahlakın etik denilen felsefi yapısıyla tanışabilmiş, bu süreçte ahlak düşüncesi dar bir felsefe çevresinde tutunabilmiştir.” Ne var ki “Gazali’nin filozofları tekfir etmesinden sonra bu çığır giderek ilgi görmez olmuştur.” Ancak, felsefi çizgideki ahlak yazıcılığı itibardan düşerken, aralarında yine Gazali’nin de olduğu Ragıb el-Isfahani, Maverdi, İbn Hazm, Razi gibi alimlerin gayretleriyle “yerlileşmiş” bir ahlak ilmi ortaya çıkmışsa da bu ilmî hareket gerek zaman gerek müellif ve eser sayısı bakımından hayli sınırlı kalmıştır. (Mustafa Çağrıcı, “Kuran’ın Ahlak Çağrısı”, Kuramer Yay., 2025)

Ancak, bugünkü acı verici tabloyu da belirleyen asıl problem İslam tarihinin daha çok erken bir evresinde irade hürriyeti ve adalet kavramlarının alan daraltmasına uğratılmasıdır. Bunun sonucu ise Müslüman bireylerin ahlaki sorumluluk kavrayışının da daralması olmuştur. Çağrıcı Hoca’nın kitabından çıkarılabilecek en net özet bu bence.

Yalnızca ahlak felsefesi (etik) konusunda değil, genel anlamda dini tefekkür veya din felsefesi alanında çok önemli değerlendirmeler, yorumlar, tespitler ve öneriler sunan bu muazzam eseri ilgililere hararetle öneririm.