Mekke Ortak Savunma Anlaşması, iktidarın yeniden yönünü Ortadoğu’ya çevirmesi anlamına mı geliyor? Hakan Okçal/10 Ağustos 2026

Üçlü ittifakın ortak savunma maddesi

7 Ağustos’ta Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan liderleri tarafından Mekke’de imzalanan “Ortak Savunma Anlaşması” yurt içinde olduğu kadar dış dünyada da ses getirdi. Henüz anlaşmanın metni yayınlanmadığı için  içeriği hakkında yeterli bilgi sahibi değiliz ama, Suudi Arabistan tarafından yapılan açıklamaya göre anlaşmanın taraflarından birine gerçekleştirilecek bir saldırının diğerlerine de yapılmış sayılacağı hükmünü içermesi nedeniyle, alışılmış bir savunma işbirliği anlaşması olmadığı kesin.

NATO ittifakının meşhur 5. maddesini hatırlatılan bu hükmün fiiliyatta işleyip işlemeyeceği, işlerse hangi koşullara göre ve nasıl işleyeceği hakkında anlaşmanın metni görülmeden yapılacak yorumlar spekülasyondan öteye gitmeyecektir.

Ancak NATO üyesi Türkiye’nin Ortadoğu’da da benzer bir yükümlülüğün altına girmesi, Ankara’nın odaklandığı esas coğrafyanın neresi olduğu ve hangi kültürü kendine daha yakın hissettiğine dair önemli bir ipuçları veriyor.

NATO’nun tarihinde sadece bir kez devreye giren 5. maddenin işlemesi için Konsey kararı gerekir. Ancak Konsey kararının alınması her üyenin otomatik olarak savaşa  girmesi anlamına gelmez.  Her üye ülke saldırgana karşı katkısını kendisi belirleme şansına sahiptir. Bu, esasen NATO’nun dışındaki Batı operasyonlarında da geçerli bir kuraldır. Örneğin 1950’deki Kore Savaşı’nda bazı ülkeler Türkiye’nin yaptığı gibi BM Komutanlığı emrine askeri birlik yollayıp bilfiil savaşa katılırken bazı ülkeler sıhhiye taburları veya lojistik katkı sunmuşlardır.

Üçlü ittifak üyeleri ciddi risk ve sorunlarla karşı karşıya

Dolayısıyla bazılarının ileri sürdüğü gibi üçlü ittifakın “hepimiz birimiz için” maddesinden otomatik olarak savaşa asker göndermek anlamı çıkarmak doğru olmaz. Buna rağmen söz konusu hükmün anlaşmada yer almasının imzacıların her biri açısından önemli tehlike ve riskler içerdiği de aşikar.  Zira her bir imzacı ülkenin taraf olduğu ciddi çatışma ve krizler söz konusu.

Suudi Arabistan şu anda birden çok cephede savaşın içinde. Yemen’de ve Kızıldeniz’de Husilerle çarpışıyor. Irak’da ise İran yanlısı Haşdi Şabi güçleri daha geçenlerde Suudi Arabistan’a füzelerle saldırdı, Suudiler de Şii milis karargahlarına karşı kuzey Irak’ta misilleme yaptı. Suudi Arabistan enerji ve altyapı tesisleri ayrıca İran tarafından ara ara füze ve SİHA saldırılarına maruz kalıyor.

Üçlü ittifak üyelerinden en tehlikeli krizlere taraf olan ülke Pakistan. Nükleer silahlara sahip Pakistan yine kendi gibi nükleer silahlara sahip  Hindistan’la uzun süredir Keşmir sorunu nedeniyle çok tehlikeli kısa savaşlar yaşıyor. Hint-Pakistan savaşlarından en kanlılarından biri Mayıs 2025’te vuku buldu.

Pakistan ayrıca Afganistan’la ve İran ve Afganistan’da konuşlanan Beluç ayrılıkçı örgütleriyle sürekli çatışma halinde.

“Üçlü İttifaka” girmekle Türkiye yukarıdaki krizlerde doğrudan savaşan taraf olmasa da, diplomatik ve lojistik bakımdan taraf olmayı kabul etmiş bulunuyor.

En az sorun Türkiye’de

Ama Türkiye, yukarıdaki iki ittifak üyesinden, taraf olunan sıcak çatışmalar bakımından ayrılıyor.

PKK-PYD ile çatışmalı ortam bir süredir sona erdi. “Süreç” başarılı şekilde yönetilebilirse güneydoğu sınırlarımız kalıcı olarak huzur ve istikrara kavuşabilir.

Türkiye’ye savaşın başladığı ilk günlerde İran’dan bir iki füze atışı olduğu iddia edildi ama, İran’la ilişkilerimizde diyalog kanalları hep açık tutuldu. İranlılar serbestçe sınırlarımızdan geçebiliyorlar.

Karadeniz’de vurulan ticaret gemilerimiz  başta olmak üzere, sahillerimizde ve iç bölgelerimizde düşen insansız hava araçlarından dolayı Ukrayna Savaşı’ndan ciddi olarak etkileniyoruz. Fakat  bu savaşın savaşın tarafı değiliz.  Tam tersine, Rusya’yla son zamanlarda yaşanan soğukluğa rağmen, zaman zaman taraflar arasında arabuluculuk yapabildik.

Yunanistan’la ilişkilerimizde devrevi krizler ortaya çıkabilse de, genel kural olarak ilişkilerimizde diyalog ve işbirliği söz konusu.

Türkiye’nin şu anda karşı karşıya olduğu en önemli sınama Suriye, Lübnan, Gazze ve Filistin sorunları nedeniyle İsrail’le potansiyel bir çatışma riskinin bulunması. İsrail’in Yunanistan’la yakınlaşması ve kıyılarımıza yakın bazı Yunan adalarına kısa menzilli İsrail füzelerinin yerleştirilmesi de iki ülke arasındaki gerilimi artırıyor.

Ancak İsrail’le çatışma riski her şeye rağmen düşük ve böyle bir olasılığı önlemek için kurulan diyalog ve güvenlik  mekanizmaları işliyor. Aklı başında hiç kimse Türkiye’nin İsrail’le sıcak bir  çatışmanın içine girmesini beklemiyor. Esasen Türkiye ve İsrail son Gazze krizi çıkmadan önce işbirliği olanaklarını her zaman bulabilmişlerdi. Böyle bir şans Netanyahu iktidarı sonrası yeniden ortaya çıktığında her iki taraf da çatışma yerine diyalog yoluna dönecektir.

Türkiye’nin ‘Üçlü İttifak’a girmesinin nedeni ideolojik olabilir mi?  

O halde bu üçlü mekanizmanın içine Türkiye niye girdi? Konuyu yakından takip edenler geçen yıl imzalanan Pakistan-Suudi Arabistan savunma işbirliği anlaşmasından sonra Türkiye’nin de bu gruba katılmak için çaba harcadığını bileceklerdir. Söz konusu ikili anlaşma Suudi Arabistan’a Pakistan’ın güçlü askeri yapısından, Pakistan’a ise Suudilerin zengin mali kaynaklarından yararlanma olanakları sunmuştu. Pakistan’ın bir nükleer güç olması Suudi Arabistan için İran’a karşı ayrı bir güvence oluşturmuş olabilir.

Bu ikili, Türkiye’nin dahil olmasıyla onun NATO kural ve standartlarına göre işleyen büyük askeri gücünden, birikimlerinden ve giderek gelişen savunma sanayiinden öğrenme ve yararlanma  olanağı bulacaklar. Suudi mali olanaklarının Türk savunma sanayii için kullanma olanağı ve Pakistan’ın nükleer silahlarının İsrail’le olası bir çatışmada caydırcı güç olarak devrede tutulma olanağı da Türkiye’nin kazancı olarak düşünülmüş olabilir.

Ancak ittifakın diğer iki üyesinin bulaşmış olduğu sorunlar nedeniyle, üçlü ittifakın Türkiye’ye avantajdan çok sorun ve dezavantaj getirdiği de bir gerçek. Türkiye’nin Şii alemini ve Hindistan’ı karşısına almaktan özenle kaçınması gerekirken bunun yapılmamış olması, AKP iktidarının son 15-16 yılında dış politikada esir düştüğü ideolojik hastalığın yeniden nüksetme olasılığını akla getiriyor.

Davutoğlu’nun 2009 yılında Dışişleri Bakanı olarak atanmasıyla beraber Türkiye Batı’dan hızla uzaklaşarak hesapsızca Ortadoğu’nun liderliğine soyunmuştu. Yanlış hesap Şam’dan döndü, Türkiye o tarihten sonra hem Ortadoğu girdabında aradığını bulamayarak yalnızlaştı hem de Batı’dan uzaklaştı.

Türkiye Batı’ya ancak askerî katkı yoluyla dönebildi

Türkiye ancak Trump iktidara ikinci kez geldikten sonra Ukrayna krizinde gönüllüler koalisyonuna katkı sağlayarak ve Gazze’de Hamas’ı ateşkese razı ederek Batı ile ilişkilerini düzeltme şansı elde edebildi.

Türkiye Batı nezdindeki kendine kullanışlı bir konum bulabilmişken yönünü yeniden Ortadoğu’ya çevirmesi çelişkili bir durum  sayılmamalı. Zira hem ABD, hem Batı  tarafından ona biçilen rol esas olarak Ortadoğu’da. Bu kez Gazze’de Hamas’ın, güney Lübnan’da Hizbullah’ın silahsızlandırılmasında Türkiye’den yeni görevler bekleniyor.

Bunun dışında Suriye’nin İsrail’i rahatsız etmeyecek şekilde yeniden şekillendirilmesinde, ABD’nin İran savaşı sonrası daha az rol almak istediği Ortadoğu’da İsrail’le uyumlu bir şekilde işleyecek bir Ortadoğu’nun oluşmasında Türkiye’den değerli katkılar bekleniyor.

Böyle bir Ortadoğu’da İran’ın mollalarına ve Husiler, Hizbullah ve Hamas gibi İran’ın vekil güçlerine yer yok.

İsrail kendini Netanyahu’dan kurtarabilirse İsrail’in varlığını esasen fiilen kabul etmiş bulunan Arap rejimlerinin İsrail’in hukuken de varlığını kabul edecekleri bir siyasi mimari oluşturulabilecek. Bazıları buna Büyük Ortadoğu Projesi (BOP) olarak adlandırabilirler.  İşin özü, yeni sınırlar ve yeni rejimlerle şekillendirilmiş, İsrail’in kabul göreceği yeni bir Ortadoğu’nun yaratılması.

Türkiye’ye bu konuda roller biçiliyor. Türkiye böylesi rollere kendini hapsederse bir Ortadoğu gücü olmaktan öteye gidemez.

O hâlde üçlü ittifak kime karşı kuruldu ve kimin eseri?

Üçlü ittifakın Washington’dan basılan düğme ile gerçekleştiği gerçekçi bir analiz olarak kabul edilemez. Siyasî açıklamalarda denildiği gibi, burada bölgesel bir sahiplenme olması daha büyük bir olasılık.  Buna rağmen bu konuda ABD’nin bilgi ve teşvikinin olduğunu da kabullenmek gerekiyor.

Her şeyden önce üçlü ittifakın her bir üyesi ABD’nin en yakın bölgesel müttefiki. Hiçbiri temel tutum itibarıyla İsrail’in karşıtı değil. Esasen Türkiye İsrail’i kurulduğundan bu yana tanıyor. Diğer ikisinin de Netanyahu sonrası İsrail’i İbrahim anlaşmaları benzeri anlaşmalarla tanımaları büyük bir olasılık.

Üçlü ittifak üyelerinin Sünni halklarını temsil etmeleri doğrudan onların Şii karşıtı olduklarına işaret etmez. Ama İran rejimine yakın olmadıkları (Türkiye ve Pakistan) veya düşman kampta oldukları da (Suudi Arabistan) bir gerçek.

Bu ülkelerin tümü Şii vekil güçlerlerin bölgedeki faaliyetlerinden rahatsızlar. Husi, Hizbullah ve Haşdi Şabi karşıtlığı üçlü ittifak ülkelerini İsrail ve ABD ile aynı çizgide buluşturuyor.

Dolayısıyla yukarıdaki soruya dönersek üçlü ittifakın esas hedefi, farklı ölçülerde olmakla beraber, şimdiki İran rejimi ve onun vekil güçleri.

Üçlü ittifak aynı zamanda Netanyahu gidene kadar İsrail karşıtlığında da buluşuyor. ABD’nin İsrail’le sıcak bir çatışmanın içine girmedikçe buna bir itirazı yok.

Üçlü ittifaka Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın öngördüğü şekilde, ileride Mısır, BAE gibi yeni üyelerin katılımını beklemek lazım. Sudan, Somali, Libya gibi krizler aşıldıkça üçlü ittifaka katılım artabilir. Gazze krizinin çözümü bu konudaki kritik halka olacak.

Türkiye’nin yönü batı olmalı

Türkiye’nin Ortadoğu’da yeni roller üstlenmesine kategorik olarak karşı çıkmak, Türkiye’nin evrildiği mevcut konumu ve dünyadaki değişimi görmemek anlamına gelir. Türkiye kendi gücü ve nüfuzuna uygun şekilde elbette bölgesinde yeni roller ve insiyatifler üstlenecektir. Ancak bu, ideolojik hedefler uğuna yapılmamalı, Türkiye kuruluşundan bu yana yöneldiği Batı’dan koparılmamalıdır.

Türkiye Batı içindeki konumunu güçlendirdikçe, Ortadoğu’da daha fazla sözü dinlenen bir aktör olacaktır. Türkiye’nin Batı ile ilişkilerinin ancak demokrasi, hukuk devleti ve çağdaş değerleri kucaklamaktan geçtiğini herkesten önce iktidarın bilmesi gerekiyor.

“Dindar/muhafazakâr”ların ahlakı neden zayıf? PROF. DR. İLHAMİ GÜLER+04/08/2026

1-TARİHTEN/TEOLOJİDEN GELEN NEDENLER

1. a)Düşünmenin Yerini Taklit’in Alması

Ahlakın olabilmesi için vicdanın (basiret, fuad, kalb-i selim, lübb…) diri olması lazımdır. Vicdanın diri olması ise, düşünmenin aktif olmasına bağlıdır. Allah’ın tekvini (Doğa) ve teklifi ayetleri (Kur’an) üzerine düşünme olmadan, vicdan dirilmez: “…Sen, ancak vicdanı diri olanları uyarabilirsin.” (36/70). Kur’an, düşünen bir topluma hitap eder. (10/24,59/21, 16/44). “Hakkında bilgi sahibi olmadığın şeylerin peşine takılma; bilgi aktları (göz, kulak, kalp), bundan sorumlu tutulacaktır.” (17/36). Bunun alternatifi taklit, ezber, gelenek ve alışkanlıktır. Müşriklerin üzerinde/içinde oldukları durum, buydu. Aynısı, Müslümanların başına da geldi. Sünnilik ve Şiilik, böyledir: “Her mezhep, kendinde bulunan (hakikat iddiası)dan memnundur.” (30/32). Bu karakter, sadece kendine ezberletilen ajandayı (“32-54 Farz”, “İslam’ın 5 şartı”, “Amentü”…) takip edebilir. Yeni durumlarda karar veremez; inisiyatif alamaz çünkü çocuk gibidir veya koyun gibidir, sürüye uyar. Bunları uygularken de, -çoğunlukla Fetö örneğinde ve diğerlerinde olduğu gibi- “Kitabına uydurma” ve “Hile-i şeriyye”ye başvurur. Çünkü “Rüşd”üne ermiş veya “Âkil-Bâliğ/Erişkin” değildir. Kendi mezhebinin “Kocakarı imanı”na övgüler dizilir; ama, diğer dinlerin kocakarıları, insafsızca cehenneme gönderilir.

1. b)İmanın Yerini İtikatın/İnancın Alması

İman, Allah’a karşı ahlaki sorumluluk olarak ahlaktır. Minnet/borçluluk ve şükran duygusundan doğar. Yani diri vicdandan doğar. Bunun için de, Allah’ın tekvini ve teklifi “Ayet”leri üzerinde düşünmek gerekir. Canlı iman, Allah ile bir “sözleşme/misak” olarak (7/172, 4/21) canlı ilişkide olmak ve onu “gereği gibi (“hakka kadrih”i)” takdir, tasvir, tasdik ve takdis etmek gerekir.

(6/91,22/74). Oysa “Kör-inanç”, -kanaat olarak (“Kanı, herkesi gafil avlar. ”Xenephones)- bu niteliklerden yoksundur. İnancını cebinde eşya gibi veya boynunda kolye gibi taşır. Kesin tasdik olarak “inanç”, iman olmadığı gibi (49/14); amel, aksiyon da doğurmaz. Çünkü, canlı bir ilişki değildir. İman, canlı insana; inanç, cenazeye benzer. İman, kaynar suya; inanç, soğuk su veya buza benzer. İman ile ahlak arasında zorunlu bir ilişki vardır: “Ateş olmayan yerden, duman çıkmaz.” “Küpün içinde ne varsa; dışına o sızar.” Özgür irade/bireysel sorumluluk yerine; “Kadercilik/Cebriye” de, ahlaksızlığın önemli kaynaklarından biridir. Bu inanç, Kur’an’da “Sünnetullah” olarak kavramsallaştırılıp; Külli irade, cüzî iradeye bağlanmış iken (“Kör, Allah’a nasıl bakarsa; Allah da köre öyle bakar”); Sünnilikte “Kadercilik/Alınyazısı” olarak bu ilke, tersine çevrilmiştir. İtikat yerine “iman”ın olması da yetmez; sahih/doğru(sırat-ı müstakim) bir imanın oluşması gerekir. Allah, Yahudilere şöyle çıkışır: “Eğer iman ediyorsanız; imanınız, size ne kötü şeyi emrediyor?”(2/93).

1. c)Ahlakın Yerini İbadetin Alması

Dinin yarısı, Allah’a karşı iman ve ibadet sorumluluğu ise; diğer yarısı da insanlığa karşı adalet ve merhamet sorumluluğudur. Yani toplamı, iman ve salih ameldir. İbadetler, faydadan hali (boş) değildir. Hakkı ile ifa edildiklerinde, insanı kötülüklerden alıkoyar. Ancak, Allah’ı hatırda tutmak/hatırlamak, ibadetten daha büyüktür. (29/45). Mabed, zorunlu değildir; “Yeryüzü, mesciddir.” (Hadis). “Din adamı”na ihtiyaç yoktur; herkes, dininin adamı olmalıdır. Dindarlar, genellikle, Tanrı’nın gözüne girmek için ibadetleri daha fazla önemser; salih ameli, ahlakı, adaleti, merhameti ihmal eder. İşi baştan bağlamaya çalışır, kendince kurnazlık eder. Dindarlık: “Namazında-Niyazında”, “Gündüz saim (oruçlu), gece kaim (namazlı)”, “Alnı secde gören”, “Sarıklı-sakallı”, “Örtülü-basılı/peçeli-çarşaflı”, “Hacı-Hoca”, “Veli-Şeyh”, “Gavs-Kutup”…. şeklinde nitelenir. Sabır, fedakârlık ve meşakkat gerektiren fiiler yerine, genellikle, “yükte hafif, pahada ağır” şeyler tercih edilir. Kendi kafasına göre “Büyük Günah”lar ve “Büyük Sevap”lar oluşturulur. İbadetlere haddinden fazla “sevap” yüklenilir. Bayram, Kandil, Kurban, haddinden fazla önemsenir. Kur’an’ı teberrüken-teğanni ile okumaya (tilavet-hafızlık) dünyalarca “sevap” verilir iken; anlamını bilerek/düşünerek okumaya “pirim” verilmez. Faturası küçük olan bireysel günahlar, büyütülür; oysa, faturası kallavi/ağır olan toplumsal günahlar, küçümsenir. Örneğin: Temsilde hata olmaz “Kargadan başka kuş tanımamak” gibi: İçki-kumar, zina, faiz, domuz etinden başka “Haram” veya “Büyük Günah” tanınmaz. Uyuşturucu kullanmaya, sigara içmeye ve zehir saçan tarım ilaçlı ve GDO’lu ürünlere “Haram” hükmü verilemez. Bir saat adalet ile hükmetmenin, bin sene ibadet etmekten daha “sevap” olduğunu (Hadis), önemsemez. Yolda ayağa çarpan bir taşı kaldırmanın, imandan doğan bir eylem olduğunu (Hadis) bilmez. Zulmün, sömürünün, kamu malı çalmanın, nüfuz hırsızlığının “Büyük Günah”lar olduğu görülmez. “Büyük”lüğün gerekçesinin, eylemin/edimin/amelin yarattığı mağduriyetin etkilediği insan sayısı; günahın/suçun yarattığı zararın büyüklüğü ve acının derinliği ve süresi olduğu bilinmez, bunlar ölçülmez. Örneğin: Yapılan kötülüğe karşı iyilik ile mukabelede bulunmanın “Büyük sevap” olduğu, bilinmez (42/40, 43). Yapmadığı şeyi söylemenin, kandırmanın, yalanın, Allah indinde “Büyük Günah” olduğu bilinmez (61/3)…

1. 2-“ÇAĞIN RUHU”NDAN GELEN NEDENLER

“Çağın Ruhu” kavramı, şimdilerde oksimoron bir kavramdır. Çünkü son üç asrın “Ruh”u yoktur. Son üç asır, Ruhtan zekâya geçiş sürecidir. Başlangıcı, bilimsel keşiflerdi; sonucu ise, teknolojik düşünme/yapay zekâ/dijitalleşme/robotlaşma. Heidegger’in “Tekniğe Dair Soru” adlı kitapçığı, bu sürecin ön bir analizidir. Bu süreç, Ruh/Vicdan açısından -metafor olarak- Tsunami, Sel, Kasırga, Deprem ve Yangını andırır. Bireylerin karşı koyması, neredeyse imkânsızdır. Akıntıya kürek çekilir veya sürüklenilir. Güney Kore kökenli Alman düşünür Byung Chul Han’ın –Türkçeye de çevrilen- kitapları, bu sürecin sosyo-psikolojik ve ahlaki iyi bir analizidir: Akışkanlık, Şeffaflık/Teşhircilik, Pornografi, Performans, Haz-Hız, Enformasyon, Palyatiflik, Şiddet, Hiper-Kültürellik, Ötekinin Kovuluşu/Narsizm…, başlıca niteliklerdir. Bazılarına biraz yakından bakalım:

1. a)Para-Performans Putu

Ruh’un yordamı, “uğrundalık”tır; zekânın ise “..için”liktir. Yani çıkar, başarı ve performans. Para’nın yegâne değişim aracı haline geldikten sonra, insanı kendine yabancılaştırarak putlaşmıştır. K. Marx, çok önceleri Kapitalist üretim ilişkilerini analiz ederken; Frankfurt Okulu da “Araçsal Akılcılık” eleştirisinde bunu çok iyi görmüştü: “Aslanı kediye boğduran” puşt para. Ruhunu terk ederek Batılılaşmaya başlayan Osmanlı toplumunda bile: “Şık şık eden nalçadır; işi bitiren akçedir. “Varsa pulun, olurum kulun; yoksa pulun, kapıdır yolun.” B.C. Han’ın deyimi ile: “Para, ancak zayıf bir kimlik bahşeder. Yine de kimliğin ikamesi olabilir. Çünkü, en azından sahibine güvenlik ve huzur verir. Buna karşın parası olmayanın hiçbir şeyi yoktur. Kimlikten ve emniyetten de yoksundur. Kaçınılmaz olarak hayali olana, örneğin, kendine çabucak bir kimlik sağlayan etnik milliyetçiliğe sarılır.” (B. C. Han, Ötekini Kovmak. Çev: M. Özdemir. İst. 2018. s 20). Özetle para, “El kiri” olmaktan, “Göz nuru” seviyesine çıkarılmıştır. Oysa “Tanrı, insanın elinin dolu olup olmadığına bakmaz; Tanrı, insanın elinin temiz olup olmadığına bakar.”

1. b)Haz-Hız

Kapitalizm, insan ihtiraslarını “ihtiyaç” olarak kodlayıp, bunları tatmin etmek için sınırsız emtia/eşya üretim ve bunları sınırsız tüketim mottosuna dayana bir israf/tuğyan ekonomisidir. Mutluluk (Eudaimonia), Aristo’dan beri, Yunan düşüncesinde “İyi yaşam” olarak yaşamın nihaî amacı olarak konmuştur. “Küçük bir lezzet farkı, küçük bir mutluluktur” deyimi, bunu ifade eder. Uğrundalık, itminan, huzur, saadet ve bunun için gerekirse meşakkat, acı ıstırap ve sıkıntıya katlanmayı göze almaktan farklı olarak; küçük bir haz/zevk kırıntısı için bile her şeyi göze almak. Dinlerdeki “Sabır”, “Kanaat” erdemleri değerden düşmüştür. Tecil edilmiş/veresiye ekonomi olarak “Ahiret”in esamesi okunmaz. Mal biriktirme ve Acil Ekonomi (75/20,89/19-20), hayvanlar gibi yeme-içme (47/12), yaşamın amacı haline gelir. Ufuk, gelecek, umut, beklenti bitmiştir:

”Zamanlama bozukluğu, zamanın yönsüz bir şekilde vızlayıp geçmesine ve parçalanıp salt nokta, atom halindeki şimdiler dizisi haline gelmesine yol açar. Böylece zaman, eklemeler haline gelir ve anlatısallıktan arınır: “Atomların rayıhası/kokusu yoktur.” (B. C. Han, Şeffalık Toplumu. Çev: H. Barışcan. İst. 2022. S 51).

1. c)Narsizm/İstiğna

Sahih kendilik, öz-özne oluş, ancak “Öteki” ile mümkündür. Büyük öteki olarak “Tanrı”ya varlığımızı borçlu oluşumuz ve hem-cinsimiz olan “İnsan” ötekine olan merhamet ve adalet yolu ile bağlılığımız. İstiğna veya Narsizm, Şeytanın bir tavrı olarak, ötekine olan muhtaçlığını ve borcunu unutarak kendini yeterli görme gafletidir. Aslında için/özün boşluğunun, hava/heva/arzu ile dolu olmanın, daha doğrusu içi “boş” olmanın doğurduğu bir aşağılık psikolojisinin ürünüdür; balon’a benzer. Özü dolu olan –buğday başakları gibi- boynunu/başını eğer. Haddini bilir. Son yüzyıllarda insanın bilgisinin, teknolojik, ekonomik imkânlarının artması, onda bir böbürlenme, büyüklenme hissi yaratmıştır. Hobbs’a atfedilen: “İnsan, insanın kurdudur” ve J. P. Sartre’ın: “Öteki, cehennemdir” sözleri, çağımızın “Ruh”suzluğunu ifade eder. İnsanın, Tanrı’nın evinden/doğadan kendi evine/teknolojik şehirlere (Tekno-City) taşınması; Güneş sistemi, eko sistem ve insanın kendisini yaratan Tanrı’dan –büyük ölçüde- ipini koparmasına götürdü: “Tanrı merkebi yaratmıştı; Almanlar, Mercedes’i” sözü, bu kibrin tipik bir örneğidir. Oysa, Tanrı’ya dua edebilmek ve sığınmak, insan ötekine merhamet ve adalet ile muamele edebilmek, sahih/kendine yabancılaşmamış “kendi-öz”lüğün kurucu temel unsurlarıdır.

1. 3-SONUÇ

“Allah, insanlara gücünün kaldıramayacağı sorumluluğu yüklemez.” (2/286). Ve Allah, “Haddi aşan/müsrif bir toplumsunuz diye; zikri/hidayeti elinizden alacak değildir.” (43/5). Ancak, Sünnetullah gereği, O’nu unutanlara da, kendi(insan)nin kim olduğunu unutturur. (59/19). “Düşman kavi; talih zebun” olsa da; “Deneme/Din”, her ortamda devam eder. Allahtan da, insandan da umut kesilmez. İlahi yargı da, -“Ceza Muhakemesi Usul Hukuku” açısından-, herkesi, içinde bulunduğu koşullara göre yargılayacaktır. “Sonucu, “neden” olarak görmek, aklın en büyük zaaflarından biridir.” (Nietzsche). Bu hataya düşmemek gerekir. “Karanlığın en yoğun olduğu anda, şafak sökümü de en yakındadır.” (Hölderlin). Güneş ve kuraklık, kökü yüzeyde ve gövdesi cılız tüm yeşillikleri sarartır, kurutur. Sadece kökü derinlerde ve gövdesi odunumsu olan çalı ve ağaçlar, yeşil kalır. Düşünme, diri vicdan ve iman, ancak çölde vaha yaratabilir.

*Prof. Dr. İlhami Güler, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi öğretim üyesi.

Yeni bir ütopya, toplumla siyaset arasında yeni bir bağ: Yeni Parti'nin önündeki iki yol Bekir Ağırdır/4 Ağustos 2026

CHP’de aylar süren hukuki ve siyasi kriz sonunda yeni bir evreye girdi. Mutlak butlan kararının ardından Özgür Özel ve birlikte siyaset yaptığı kadrolar CHP’den ayrılarak Yeni Parti’yi kurdu.

Önümüzdeki günlerde tartışmalar büyük ölçüde bunun etrafında dönecek. CHP kaç parçaya bölündü? Yeni Parti ne kadar oy alır? CHP seçmeni nasıl davranır? Muhalefet zayıfladı mı, güçlendi mi?

Bunların hepsi elbette önemli sorular. Ama bana kalırsa asıl soru başka. Türkiye gerçekten yeni bir parti mi kazandı? Yoksa uzun zamandır biriken siyasi temsil krizinin artık gizlenemeyecek hale geldiği yeni bir döneme mi girdi?

Yaşananları yalnızca CHP’nin iç meselesi olarak okumak kolay. Hatta kamuoyundaki baskın tartışma başlıklarına bakılırsa, önümüzdeki aylarda tartışmalar büyük ölçüde kişiler üzerinden yürüyecek gibi duruyor. Kim haklıydı, kim yanlış yaptı, kim daha çok oy alacak, CHP seçmeni nasıl davranacak?

Oysa bunların hiçbiri bugünkü meselenin özü ve tamamı değil.

Partiler çoğunlukla kendi iradeleriyle bölünür. Fikir ayrılıkları olur, yeni kuşaklar eski kuşaklarla çatışır. Toplum değişir, siyasal temsil yeni kanallar arar. Çok partili düzene geçilen bir yüzyıllık siyasi tarihimizde tüm bu ihtimallerin hayat bulduğu örnekler mevcut.

Bugün ise özgün bir durumla karşı karşıyayız. Bu kez ayrılık, aktörlerin serbest siyasi tercihlerinin ürünü değil; siyasal rekabet alanına yargı eliyle yapılan doğrudan müdahalenin sonucu…

İktidarın yönettiği ve kısa vadede önümüzdeki seçimlerin sahnesini, aktörlerini, kurallarını yeniden biçimlemek hedefiyle yürüyen bir dizi operasyon sonucu ayrılık bir bakıma kaçınılmaz oldu.

Yargı müdahalesiyle siyasi zemini düzenleme tarihimiz de epeyce zengin. Özellikle İslamcı hareketin ve Kürt siyasetinin partilerine kapatma hamleleri neredeyse sayısız. Bir de 12 Eylül darbesi sonrası tüm partilerin kapatıldığı özgün bir deneyim var.

Darbeciler partilerin tümünü kapatmıştı

Acaba tüm bu okumalar büyük hikâyenin farklı yüzleri, cepheleri olabilir mi? O nedenle de eksik olabilir mi? Çünkü bugünkü tablo, birbirinin içine geçmiş birden fazla hikâyenin kesiştiği yerde ortaya çıktı.

Bu nedenle yaşanan yalnızca bir parti bölünmesi değil. Türkiye’de siyasal alanın yeniden düzenlenmesinin yeni bir aşaması gibi görünüyor.

Bu yönüyle bugünkü tablo ister istemez 12 Eylül sonrasını hatırlatıyor. 1980 darbesinden sonra CHP de tüm partilerle beraber kapatıldı. Ardından sosyal demokrat hareket SODEP üzerinden kendine yeni bir siyasal kanal açmaya çalıştı. Generaller seçime katılmasına izin vermeyince sol, sosyal demokrat seçmen için tek seçenek olarak Halkçı Parti bir fırsat alanı buldu. Sonrasında zaman zaman yoğun biçimde sol ve sosyal demokrat camianın içine düştüğü, “bölünmeyelim”, “birleşelim” tartışmaları sonucu iki parti birleşti Sosyaldemokrat Halkçı Parti (SHP) yeni arayışın partisi oldu.

O gün yaşananın özü yalnızca iki partinin birleşmesinden de ibaret değildi. Bir yandan devletçe yeniden tasarlanmış siyasal alanda toplumsal temsilin yeniden örgütlenmeye çalışılmasıydı. Diğer yandan kentleşmeye, sanayileşmeye başlamış, teknolojiyle tanışırken gündelik hayat ritmi, ilişkileri, tutum ve davranışları da değişmeye başlamış topluma yeni bir siyaset sunma arayışıydı.

Sonrasında 1989 yerel seçim başarısı geldi. 1992’de CHP tekrar sahneye çıktı, hemen ardından İSKİ skandalı patladı. 1994 yerel seçimlerinde Refah Partisi’nin sıçrayışındaki dinamikleri, değişen toplumu, değişen ihtiyaç ve beklentilerini anlamaya çalışmak yerine oyların bölündüğü anlatısı zihinlere baskın geldi. Sonrasında da öncesine benzer “birleşelim” arayışlarıyla Baykal CHP’sinde birleşilerek bir bakıma geleneksel siyasete geri dönüldü.

1983’te sosyal demokrasinin önündeki soru “CHP nasıl geri döner?" değildi. Asıl soru “12 Eylül sonrasının toplumunu kim temsil edecek?” idi. Fakat on yıllık arayışın sonunda “bölünmeyelim, birleşelim” mottosuna teslim olundu.

Elbette bugünün Türkiye’si 1983 Türkiye’siyle aynı değil. Ama iki dönem arasında önemli bir ortaklık bulunuyor. Her iki durumda da siyasi aktörler kendi tercihleriyle değil, devletin yeniden tanımladığı ve çerçevelediği siyasal alan içinde örgütlenmek ve siyaset yapmak zorunda kalıyorlar.

Dolayısıyla bugün ortaya çıkan Yeni Parti’yi anlamak için yalnızca CHP’nin son birkaç yılını değil, Türkiye’de yüzyıla yaklaşan siyasal rekabetin nasıl dönüştüğünü de anlamak gerekiyor.

İktidar siyasi rekabete doğrudan müdahale ediyor

Son aylarda yaşanan belediye operasyonları, tutuklamalar, diploma iptali, butlan kararı ve nihayet yeni parti süreci birbirinden bağımsız olaylar değil. Bütün bu gelişmeler aynı büyük dönüşümün farklı halkaları. Çünkü artık tartışma yalnızca seçimleri kimin kazanacağı üzerine yürümüyor. Siyasal rekabetin hangi kurallarla yapılacağı da yeniden tanımlanıyor.

Fakat bütün bunlar yalnızca meselenin görünen kısmı. Asıl mesele daha derinde. Türkiye uzun zamandır yalnızca siyasal kriz yaşamıyor gibi görünüyor. Hükümetler, bakanlar var, Meclis çalışıyor, iktidar istediği yasal düzenlemeleri yapabiliyor, bürokratik mekanizmalar çalışıyor.

Ama derinde bir siyasal temsil krizi yaşanıyor. Bu temsil krizini yalnızca partilerin başarısızlığıyla açıklamak mümkün değil. Çünkü son kırk yılda Türkiye toplumu siyasetten çok daha hızlı değişti. O gün SHP’nin meselelerine cevap aradığı toplum ile, 2002’de AK Parti’ye vücut, güç ve iktidar veren toplum ile bugünkü toplum aynı değil.

Tam da bu nedenle yalnız CHP değil, başta AK Parti de olmak üzere Türkiye siyaseti uzun zamandır değişmiş toplumu temsil etmekte zorlanıyor.

Bugün Türkiye ve siyaset üzerine konuşurken yaptığımız en büyük hata, artık var olmayan bir toplumu konuşuyor olmamız belki de.

Kentleşme süreci savruk da olsa tamamlandı

Siyaseti, ekonomiyi, kurumları, seçmeni, aileyi, gençleri hâlâ geçmişte oluşturduğumuz kategorilerle anlamaya çalışıyoruz. Köylü-kentli, sağcı-solcu, laik-muhafazakar, merkez-çevre, geleneksel-modern gibi ayrımların tümü hâlâ bir şeyler söylüyor kuşkusuz. Fakat hiçbiri tek başına bugünün insanını, hanelerini, kentlerini ve Türkiye’sini açıklamaya yetmiyor. Öte yandan ithal teoriler de bugünkü toplumu ve insanı anlamakta yetersiz kalıyor. Çünkü toplum bir başka önemli virajı daha döndü.

Türkiye artık kentli bir ülke. 2025 yılı itibarıyla nüfusun yüzde 93.6’sı il ve ilçe merkezlerinde yaşıyor. Fakat bu sayıyı yalnızca demografik bir veri olarak okumak yanıltıcı olur. Kentleşme, insanların köylerden kentlere taşınmasından ibaret değil. İnsanlar yalnızca adres değiştirmedi. Hayatın ritmi, ilişkilerin niteliği, ailenin işlevi, zamanın kullanılışı, çalışma biçimleri, başarı ölçütleri, tüketim kalıpları ve gelecek hayalleri de değişti.

Kent yeni bir insan ve yeni bir gündelik hayat ritmi üretti. Fakat ne bu yeni insanı henüz yeterince tanıyoruz ne de yeni gündelik hayat ritminin değiştirdiği zihin haritalarını, tutumları, davranışları tanımlayabiliyoruz.

Türkiye’nin yaşadığı dönüşüm, Batı toplumlarının modernleşme deneyiminin basit bir tekrarı gibi yaşanmadı. Son kırk yıldır süren, özellikle son yirmi-otuz yılda hızlanan gecikmiş bir modernleşme yaşadık. Bu modernleşme, gündelik hayatın yeme içmeden giyime, tatilden eğlenceye kadar hemen her alanında görünür oldu. Daha önce de yazdığım gibi toplum, Batı’nın uzun yıllara yayarak yaşadığı bazı değişimleri hızlandırılmış biçimde deneyimledi.

Fakat bu sürecin üzerinde uzlaşılmış ortak bir hedefi yoktu. Siyaset ve kurumlar ne bu sürece öncülük ettiler ne de uyumlandılar. Toplum kendince, becerebildiğince, görgüsü, mahareti, imkanları yettiğince yaşadı bu süreci.

Modernleşmenin ne olduğu, nasıl bir toplum ve nasıl bir insan amaçladığı konusunda ortak bir tahayyül üretilemedi. Süreç çoğu kez “Batı’ya yetişme”, “geri kalmama”, “kalkınma”, “büyüme”, “zenginleşme” ve “daha çok tüketebilme” hedefleri üzerinden yaşandı. Sanayileşme, kentleşme ve modernleşme, ortak bir ütopyadan çok bir yetişme telaşına dönüştü.

Toplumun dili değişti, siyaset hâlâ eski lehçeyle konuşuyor

Kentler büyüdü ama ortak yaşam kültürü aynı hızla gelişmedi. Eğitim yaygınlaştı ama eleştirel düşünce ve liyakat güçlenmedi. Tüketim arttı ama refah duygusu kalıcılaşmadı. Teknoloji hayatın her alanına girdi ama kurumların işleyişi aynı ölçüde yenilenmedi. Bireysel beklentiler yükseldi fakat bu beklentileri karşılayacak ekonomik ve kurumsal kapasite oluşmadı. Toplum değişti, kurumlar geride kaldı.

Önce farklılıklar kutuplaştı, sonra siyaset ve kültürel kimlikler kutuplaştı. Sonrasında da terse dönüldü; siyaset hâlâ büyük ölçüde kimlikler üzerinden konuşuyor. Toplum ise giderek hayatı üzerinden düşünüyor. Sınıfsal gerilimin harareti yükseliyor ama siyasetin harareti kimliklerden ve kutuplaşmalardan besleniyor.

İnsanlar elbette inançlarını önemsiyor, kimliklerini de. Ama eve döndüklerinde düşündükleri bunlar değil yalnızca. Kirayı, hanenin geçimini, çocuklarının eğitimini düşünüyorlar. İşlerini kaybetme korkusuyla çalışıyorlar, borçlarını çevirebilmek için yeniden borçlanıyorlar, emekliliklerini düşünüyorlar. Yarın sabahın bugünden daha iyi olup olmayacağını dair umutlarını her gün biraz daha yitiriyorlar.

Son yıllarda yaptığımız araştırmalar bana hep aynı şeyi söylüyor. Türkiye toplumu artık daha iyi bir hayata ulaşma arzusundan çok, risk yönetme psikolojisiyle yaşıyor. İnsanlar hayatlarını büyütmeye çalışmıyor, hayatta kalmaya çalışıyor.

Siyaset ise hâlâ büyük ölçüde eski kutuplaşmalar üzerinden konuşuyor. Toplum başka bir yere yürürken siyaset eski meydanlarda, eski dille kavga ediyor.

İşte temsil krizi tam burada başlıyor. İktidar değişen toplumu temsil etmek yerine kutuplaşmayı yönetiyor. Muhalefet ise değişen toplumu temsil etmek yerine çoğu zaman iktidara itiraz etmeyi siyaset sanıyor. İki taraf da değişmiş toplumu yönetmeye değil, eski siyasal denklemin içinden iktidar mührünü kazanmaya uğraşıyor.

Bu nedenle bana kalırsa bugün yaşananları yalnızca iktidarın CHP’ye müdahalesi olarak okumak da eksik. Çünkü müdahale, zaten temsil üretmekte zorlanan bir siyasal zeminde gerçekleşiyor.

İktidar uzun zamandır yeni bir toplumsal rıza üretemiyor. Muhalefet de uzun zamandır yeni bir toplumsal çoğunluk kuramıyor. Ortaya çıkan boşluk ise giderek siyasal mühendisliklerle doldurulmaya çalışılıyor.

Bir bakıma siyaset toplum adına siyasi rekabet etmekten çok, rekabetin kurallarını belirleme mücadelesine dönüşüyor. Bugün yaşadığımız paradoks da bu. İktidar toplumu değiştiremediği için siyaseti düzenlemeye çalışıyor. Muhalefet ise siyaseti değiştirmeye çalışırken toplumu yeniden anlamayı ihmal ediyor.

Toplumun siyasetin marifetine ihtiyacı var

İşte tam bu nedenle Yeni Parti’nin önündeki mesele yalnızca zorunlu bir ayrılık sonucu yeni parti kurmaktan da öte.

Bugün de soru ne “Yeni Parti’ye hangi belediye başkanları ne zaman katılacak?” ne de “Amblemini kim çizmiş?” sorusu. “Kentleşmiş ve değişmiş toplumu kim temsil edecek?” sorusu.

Bir bakıma butlan kararı CHP’yi bölmedi, sosyal demokrat hareketi değişen toplumun ihtiyaç ve beklentilerini yeniden anlamaya zorladı.

Yeni Parti’nin önünde iki yol var. Birincisi, CHP’nin hukuki veya siyasi devamı olmak. Yaşananları görünce iktidarın oyun planını değiştirip butlan kararının iptalinin bile olası olduğunu düşünebiliriz. Böyle bir karar muhalefetin kaosunu daha da büyütebilir de.

İkincisi ise girilen zorunlu yolu, değişmiş toplumu temsil edecek yeni bir siyasal dil, yeni bir örgütlenme anlayışı ve yeni bir gelecek hikayesi kurma fırsatı olarak kullanmak.

İşte bu ise tarihsel fırsat ama aynı zamanda en büyük risk. Çünkü yeni bir tabela asmak kolaydı, nitekim bu hemen başarıldı. Yeni bir siyaset ve hikaye üretmek ise çok daha zor.

Bugün sosyal demokrasinin önündeki soru da bu. 1980 sonrasında mesele, yasaklanmış siyaseti yeniden kurmaktı. Bugün ise mesele değişmiş toplumu yeniden anlayabilmek. Belki de ilk kez sosyal demokrasi aynı anda hem devletin siyasal alanı daraltan müdahaleleriyle mücadele etmek hem de kendi siyasi hikayesinin ve dilini yeniden kurmak zorunda.

Yalnızca direnerek bunu başaramaz, ama direnmeden de bunu yapamaz.

O nedenle bana göre bugünün asıl sorusu Yeni Parti’nin ilk seçimde kaç oy alacağı değil. Asıl soru şu, değişmiş toplumun hayallerini ve geleceğini kim temsil edecek?

Yaşananlar aslında uzun zamandır biriken temsil krizini ve siyasal krizi görünür hale getirdi. Düzenin tüm katmanlarındaki ve kurumlarındaki tıkanma ve krizin siyasal zeminde de yansımasını yaşıyoruz.

Yeni Parti ise bu krizin sonucu ama henüz çözümü değil. Çözüm olup olamayacağını da mahkeme kararları değil, değişmiş Türkiye’yi gerçekten anlayıp anlayamayacağı, buna uygun siyaseti inşa edip edemeyeceği belirleyecek. Çünkü mesele artık yeni bir parti kurmak değil. Türkiye’nin değişmiş toplumunun önüne yeni bir hikâye koyabilmek ve bu ütopya üzerinden toplumla siyaset arasında yeni bir bağ kurabilmek. 

Dokunulmayan mezar: Ömer b. Abdülaziz ve adaleti bir kişiye sığdıran çağ Mustafa Yeneroğlu+02/08/2026

Emevîler, Şam merkezli bir hanedan olarak İslam dünyasını yaklaşık doksan yıl yönetti. Hicrî 132’de (miladî 750) Abbâsîler bir ihtilalle bu hanedanı devirdiğinde, intikamlarını yaşayanlarla sınırlamadılar. Yeni halifenin amcası Abdullah b. Ali, Şam ve çevresindeki Emevî halifelerinin mezarlarını tek tek açtırdı. Çoğundan geriye birkaç kemik ya da bir avuç toz kalmıştı. Muâviye’nin kabrinde neredeyse hiçbir iz bulunamadı. Ama Rusâfe’deki Hişâm’ın cesedi bozulmadan duruyordu. Onu çıkarıp kırbaçladılar, sonra yakıp küllerini rüzgâra savurdular. Rivayete göre Emevî kabristanı öyle yerle bir edildi ki, sürülmüş tarla gibi üzerine ekin ekildi.

Bu vahşetin ardında yalnızca bir iktidar kavgası değil, bir meşruiyet davası da vardı. Abbâsîler ihtilallerini “Peygamber ailesinin hakkını geri almak” iddiasıyla yürütmüş, Emevîleri hilafeti Ehl-i beyt’ten gasp edip saltanata çeviren bir zorbalar soyu olarak resmetmişlerdi. Kerbelâ’da Peygamber’in torunu Hüseyin’in öldürülmesi, altmış yıl boyunca minberlerden Hz. Ali’ye okutulan lânet, Arap olmayan Müslümanların ikinci sınıf sayılması; bütün bunlar yeni hanedanın elinde devirdiği düzeni ahlaken mahkûm eden delillere dönüşmüştü. Mezarları tahrip etmek, bu mahkûmiyetin en uç ifadesiydi ve bir devrin hatırasını yeryüzünden silip yerine kendi meşruiyetini koymaktı.

Ama bir mezara, Ömer b. Abdülaziz’inkine dokunmadılar. Çünkü o, Abbâsîlerin Emevîlere yönelttiği suçlamaları boşa çıkaran tek halifeydi. Gasp edilen malları iade eden, minberlerdeki lâneti kaldıran, Fedek’i Peygamber’in soyuna geri veren, mevâlîyi Araplarla eşitleyen bir halifeyi mahkûm etmek, iddia ettikleri davaya ihanet olurdu.

Bu istisnanın asıl sebebini, bir hanedanın doksan yıllık hükümranlığında değil, tek bir kişinin iki buçuk yılında aramak gerekir. Hicrî 99’da (717) halife olan Ömer, hicrî 101’de (720) henüz kırk yaşına varmadan hayata gözlerini yumdu. Bu kısacık hükümdarlığı, birçok uzun saltanattan daha derin izler bıraktı. Çünkü onu farklı kılan, adaleti başkalarından istemesi değil, önce kendi iktidarına uygulamasıydı. Üstelik işe, kendi hanedanının haksız yere ele geçirdiği malları sahiplerine geri vermekle başlamıştı. Sonraki gelenek bunu öyle büyüttü ki, Emevî hanedanının sekizinci halifesini “beşinci râşid halife” ilan etti. Bu ünvana neden layık görüldüğünü anlamak için önce onun kimden kime dönüştüğüne bakmak gerekir.

ZARİF GENÇTEN ZÂHİD HALİFEYE

Ömer’in annesi, Hz. Ömer’in torunuydu. Kendisi Medine’de, şehrin önde gelen âlimleri arasında yetişti. Sağlam bir hadis ve fıkıh terbiyesi aldı. Fakat kaynakların anlattığı genç Ömer, bir zâhidden çok hanedanın en zarif gençlerinden biriydi. Rivayetler, giydiği bir kaftana dört yüz dirhem verdiğini, buna rağmen kumaşı kaba bulduğunu; kokuya, kıyafete ve ata düşkünlüğünün öteki Emevî gençlerini bile geçtiğini anlatır. Onu Medine’de gören biri, “insanların en iyi giyineni, en güzel kokanı ve yürüyüşünde en mağruru” diye tarif eder.

Ne var ki daha Velîd döneminde Medine, yani Hicaz valiliğine getirildiğinde, Emevî geleneğinde pek rastlanmayan bir adım attı. Şehrin on tanınmış fakihinden bir istişare heyeti kurdu ve “Sizin görüşünüzü almadan hiçbir işe karar vermeyeceğim” diyerek kendini onların görüşüyle bağladı.

Asıl dönüşüm hilafetiyle başladı. Aynı adam, gösterişli kaftanları bırakıp öyle sade keten ve pamuk kıyafetlerle yetinir oldu ki görenler onu bir hizmetçi sanabiliyordu. Sarayın lüksünü ve binekleri beytülmale devretti. Hutbede halife adına okunan duayı herkes için umumî bir duaya çevirerek saltanat görüntüsüne son verdi. Onu bir zamanlar “mağrur yürüyüşlü” diye anan aynı tanık, sonra onu bütün azametinden sıyrılmış, çekingen bir hâlde yürürken gördüğünü anlatır.

HESABI ÖNCE KENDİ HANEDANINDAN SORMAK

Ömer’in adaleti bir vaaz değil, açık bir hesaplaşmaydı. Üstelik bu hesaplaşmayı önce kendi ailesiyle yaptı. Önceki halife Velîd b. Abdülmelik, yazılı bir emirle Hıms’ta bir Müslümanın dükkânına el koydurmuş, mülk hanedan mensubu Revh b. Velîd’in eline geçmişti. Ömer, Revh’e tek bir emir yolladı: Dükkânı sahibine iade et, yoksa boynunu vururum. Revh boyun eğdi. Rivayetler, halifenin gasp edilen hakları sahiplerine iade etmekte öylesine kararlı olduğunu anlatır ki, bu iş için Irak hazinesi tükenmiş, Şam hazinesinden katkı sağlanmıştır.

Bu hesaplaşma tek bir dükkânla sınırlı değildi. Muâviye’den beri hanedanın elinde tuttuğu mülkleri geri verdi. Kendisine tahsis edilen saray imkânlarını ve halifelik ödeneğini reddetti. Eşi Fâtıma, hüküm süren hanedanın kızıydı ve sarayın en değerli mücevherlerini taşıyordu. Ömer bu mücevherlerin de beytülmale iadesini sağladı. Yakınları önce direndi, sonra tehdit etti. O daha da ileri gidip gerekirse hilafeti hanedanın elinden alıp bir şûraya, ortak bir karar meclisine devredeceğini söyledi. Onun gözünde hilafet, sahip çıkılacak bir imtiyaz değil, hesabı verilecek bir emanetti.

Bu, kuru bir zühd değil, somut bir yeniden dağıtımdı. Bunun nasıl işlediğini, Irak valisiyle yaptığı yazışmalar açıkça gösterir. İlk mektubunda valisinden, zorunluluktan borçlanan herkesin borcunun hazineden ödenmesini istedi. Emir yerine getirildi; borçlar ödendi. Buna rağmen hazinede mal arttı. Dahası evlenmek isteyip mehri olmayanların evlendirilmesini emretti. O da yerine getirildi; hazine yine büyüdü. Son olarak toprağını işleyecek gücü olmayan zimmîlere ödünç verilmesini istedi. Zulmün kaldırıldığı yerde hazine boşalmamış, taşmıştı.

EŞİTSİZLİK DÜZENİNE DOKUNMAK

En radikal icraatı, imparatorluğun eşitsizlik temeline dokunmasıydı. Emevî düzeninde Arap olmayan Müslümanlar, yani mevâlî, ikinci sınıf sayılıyordu. İhtida edenlerden bile cizye alınmaya devam ediyordu, çünkü kitlesel Müslümanlaşma hazineyi zayıflatıyordu. Ömer cizyeyi kaldırdı, mevâlîyi Araplarla eşitledi. Bu karar sahada sert bir dirençle karşılaştı. Horasan valisi, halifenin emri doğrultusunda cizyenin kaldırıldığını ilan edince eşraf telaşa kapıldı. İhtida edenlerin yalnızca vergiden kaçtığını öne sürerek Müslümanlaşmayı zorlaştıracak şartlar dayattı. Vali bu baskıya boyun eğdi ama Ömer geri adım atmadı. Valisine gönderdiği sert mektup, onun bütün ölçüsünü tek bir cümlede ortaya koyuyordu: “Allah, Muhammed’i bir davetçi olarak gönderdi; bir vergi tahsildarı olarak değil.”

Haksızca el konmuş kiliseleri ve zimmî mülklerini iade etti. Onların can ve mal güvenliğini bir hukuk meselesi saydı. Bununla birlikte aynı dönemde yeni mabet yapımına ve gayrimüslimlerin kılık kıyafetine ilişkin bazı sınırlamalar da görüldü. Sonraki yüzyıllarda derlenip “Ömer Şartları” diye anılan kapsamlı zimmî sınırlamalarının önemli bir kısmının ise büyük ihtimalle sonradan, haksız biçimde ona nispet edildiği bugün büyük ölçüde kabul edilmektedir.

Elbette onu çağının dışına taşıyıp bugünün eşitlik diliyle konuşturmak doğru olmaz. Ömer, kendi asrının katı hiyerarşisini adalet lehine zorlayan bir yöneticiydi.

Aynı ölçüyü yargıya da taşıdı. Kadılığı devletin temel işlerinden biri saydı. Bu göreve kabile aidiyetine değil, yalnızca fıkıh bilgisi ve takvâya bakarak atama yaptı. El-Cezîre’ye tayin ettiği tâbiîn âlimi Meymûn b. Mihrân’a verdiği talimat, onun yargı anlayışını tek cümlede özetliyordu: Öfkeliyken hüküm verme, iki tarafı da eşit dinle. Valilerin keyfî ceza vermesini ve kendi izni olmadan had cezası uygulamasını yasakladı. Haccâc’ın kurduğu devasa Irak valiliğini böldü. Ganimeti hazineye göndermeyen valisini görevden aldı. Ayrıca herkesin, Müslüman olsun olmasın, doğrudan halifeye şikâyette bulunabileceğini ilan etti. Kurduğu ilke açıktı: Yöneten, yönettiği hukukun üstünde değil, içindedir.

KURUMA DÖNÜŞEMEYEN BİR ARAYIŞ

Ömer’in başarısını da başarısızlığını da ancak çağının kendi ufkuna bakarak değerlendirebiliriz. Ona bugünün kurumsal adalet beklentisini yüklemek anakronizm olur. O çağda zulüm uzak bir kaygı değil, herkesin dilindeki bir sorundu. Emevî döneminin neredeyse bütün Müslümanları tiranlığın nasıl önleneceğine bir çözüm arıyordu. Fakat çağın ürettiği çözümlerin hemen hepsi bir kişinin yahut bir teolojik tavrın etrafında dönüyor, kurumsal bir çözüme dönüşmüyordu.

Hâricîler en liyakatliyi halifeliğe seçmeyi, saparsa azletmeyi, hatta öldürmeyi savundu. Fakat sapmaya kimin, hangi usulle karar vereceği sorusuna cevap veremediler. Ehl-i beyt’e bağlı çevreler çözümü doğru soydan gelen imamda aradı. Sonradan Sünnîliğe evrilecek geniş kesim ise günahkâr bir yönetici altında bile birliği bozmamayı, sabrı seçti. Herkes zulmü sınırlamak istiyordu, fakat bunu kurallarla işleyen bir yapıyla değil, doğru insanı bularak başarmayı umuyordu.

Bu tablonun en öğretici anı, iktidarı bir yapıyla sınırlama fikrinin belirip reddedildiği andır. İbâdîlerin bir kolu, imamın tek başına hüküm vermesini önlemek için onun bir ileri gelenler heyetiyle birlikte hükmetmesini, kararlarının bu heyetin onayına bağlanmasını istedi. Bu, imamın yetkisini kişisel değil, yapısal bir sınıra bağlayan özgün bir öneriydi. Fakat İbâdî ana gövdesi bu fikri kabul etmedi. Onların tercihi, yöneticiyi bağlayıcı kurallarla değil, âlimlerin ve ileri gelenlerin ahlakî nüfuzuyla, gerektiğinde itaatten çekilme tehdidiyle dizginlemekti. Bir sınır vardı; fakat bu sınır kişilerin vicdanına ve nüfuzuna bırakılmış, kurumsal güvenceye bağlanmamıştı. Adaletsizliğe karşı bağımsız bir yargı fikri de bu zeminde gelişmedi. Yöneticiyi seçmenin yolu olan şûrâ ise küçük, yüz yüze bir cemaatin usulü olarak kaldı, temsilî ve süreklilik taşıyan bir kuruma dönüşmedi.

Ömer’in ölümünden çeyrek asır sonra Horasan’da Hâris b. Süreyc, validen yönetimi şûrâya bırakmasını, alt valilerin liyakate göre atanmasını, adaletin gözetilmesini istedi. Onun bu talebi de kılıçla bastırıldı.

Ömer, o çağın adaleti bir kuruma değil, bir insanın vicdanına ve dirayetine bağlayan adalet arayışının en yüksek örneğidir. Aynı zamanda çağının en keskin tartışmasının, yani kader meselesinin de tam merkezindeydi: insanın işlediği fiilin, özellikle zulmün, Allah’ın önceden takdir ettiği bir şey mi, yoksa kendi tercihi mi olduğu sorusu. Bunun doğrudan siyasî bir yüzü vardı. Emevî valileri döktükleri kanı, gasp ettikleri malı çoğu zaman “Allah’ın takdiri” diye savunuyordu; insanı kendi fiilinden sorumlu tutan görüş ise bu savunmayı ellerinden alıyordu. Ömer’in bu tartışmadaki tavrı ise başlı başına ilginçtir. Bir yandan insanın fiillerini kendi hür seçimine bağlayan Kaderiyye’ye karşı bir reddiye kaleme aldığı rivayet edilir. Öte yandan aynı görüşü en tutarlı biçimde savunan Gaylân ed-Dımaşkî’yi yönetiminde önemli görevlerde tuttu; onu yalnızca fikirleri sebebiyle eleştirmekle yetindi, cezalandırmadı. Aynı Gaylân, bir kuşak sonra Hişâm’ın emriyle ve âlim Evzâî’nin fetvasıyla idam edilecekti; tam da Ömer’in hoş gördüğü o fikir yüzünden.

Ömer öldüğünde halefi II. Yezîd birkaç ay içinde cizyeyi mevâlîden yeniden almaya başladı. İade edilen arazilere yeniden el konulmaya başlandı. Kısa sürede Haccâc döneminin yöntemlerine geri dönüldü. Yatıştırılmaya çalışılan mevâlî öfkesi ise birkaç on yıl sonra Abbâsî ihtilaline giden toplumsal zeminin en önemli unsurlarından biri hâline geldi.

DOKUNULMAYAN MEZARIN İRONİSİ

Ömer hakkındaki başlıca anlatılar, ölümünden yaklaşık bir asır sonra, çoğu Abbâsî döneminde yazıya geçti. O kalemler için “tek iyi Emevî” imgesi çok işe yarıyordu. Çünkü bu imge hem diğer Emevîleri örtük biçimde mahkûm ediyor hem de onları deviren ihtilali ahlakî bir düzeltme gibi gösteriyordu. Yine de bütün bu temkin ve eleştiri Ömer’i efsanevi bir karaktere indirgemez. O, menâkıb kitaplarının kusursuz azizi değildir. Aksine, iktidarın kendini adaletle sınırlayabileceğini, kısa bir süre için de olsa fiilen kanıtlamış gerçek bir yöneticidir. Asıl önemi, bunun mümkün olduğunu göstermiş olmasındadır.

Bin üç yüz yıl sonra Ömer b. Abdülaziz’i hâlâ tartışılır kılan, iyi bir yöneticinin ne yapabileceğinden ziyade iyi bir yöneticinin bile ne yapamayacağıdır. Onun iki buçuk yılı, “âdil kişi” çözümünün tavanını gösterir. Bu çözüm kişinin ötesine geçemez; çünkü ardında onu taşıyacak bir yapı bırakmaz. Başındaki insanın erdemine bağlı adalet, tanımı gereği geçicidir. Bir sonraki insanın vicdanını hiçbir şey garanti etmez. Ömer’in trajedisi adaletsizliğe değil, adaleti tek bir vicdana emanet etmiş olmaya dairdir. Bu yüzden yüzyıllar boyunca sorulan “Bize ne zaman âdil bir yönetici çıkacak?” sorusu baştan yanlıştır. Âdil yönetici çıksa bile, onu bağlayacak ve o gittikten sonra da sistemi yerinde tutacak bir düzen yoksa, adalet de o yöneticiyle birlikte gidiyordu.

Bugün aynı arayış sürüyor. Batı’dan kuvvetler ayrılığını değil, daha çok merkeziyetçi devlet aygıtını devralan birçok Müslüman çoğunluklu modern devlette iktidar sahipleri, tarihteki halifelerin hayal bile edemeyeceği bir güce kavuştu. Adalet ise hâlâ o gücü elinde tutanın vicdanına havale ediliyor. Oysa siyaset düşüncesinin gerçek ilerlemesi de, hukuk devletinin asıl anlamı da adaleti yöneticinin vicdanından alıp her yöneticiyi bağlayan kurumlara taşımaktır.

Çünkü adaleti bir insanın iyi niyetine bırakan toplum, onu kaybettiğinde adaleti de kaybeder.

Dokunulmayan mezarın asıl ironisi budur. Abbâsîler Ömer’in kabrine dokunmadı ve biz de on üç asırdır onu yüceltiyoruz. Ama yücelttiğimiz şey aslında bir eksikliğin örtüsüdür. Onun yerini tutacak düzeni kuramadığımız için, o boşluğu tek bir âdil hükümdarın hatırasıyla dolduruyoruz. Ömer’in o kısacık iki buçuk yılının bize bıraktığı iki soru, bugün de güncelliğini koruyor: Bir iktidarın âdil olması için başında âdil bir insanın bulunmasını beklemek zorunda mıyız? Yoksa asıl mesele, adaleti tek bir vicdanın insafından kurtarıp herkesi, en başta iktidarı bağlayan bir düzene dönüştürmek midir?

*Mustafa Yeneroğlu, İstanbul milletvekili.

Egemenlik mi, dokunulmazlık mı?: ABD’nin UCM’yi ‘tuğla tuğla sökme’ harekâtı Levent Baştürk 01/08/2026

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio’nun Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne (UCM) karşı başlattığı taarruz, sıradan bir yetki tartışmasının ötesine geçiyor. Rubio, Mahkemeyi Amerikan egemenliğine yönelmiş siyasî bir tehdit olarak tanımlıyor ve gerekirse “tuğla tuğla” sökeceklerini söylüyor. Mahkeme üyelerine ekonomik yaptırımlar, vize yasakları, UCM görevlileriyle iş birliği yapan kuruluşların hedef alınması ve üye devletlere baskı uygulanması bu politikanın araçları arasında. Amacın yalnızca belirli kararları durdurmak olmadığı açık: Washington, denetleyemediği bir uluslararası yargı kurumunu sistemli biçimde işlemez hâle getirmek istiyor.

UCM’NİN YETKİSİ VE WASHİNGTON’UN İTİRAZI

1998 tarihli Roma Statüsü’yle kurulan UCM; soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçlarından sorumlu bireyleri yargılar. ABD, İsrail, Rusya, Çin ve Türkiye Statü’ye taraf değildir. Ancak taraf olmamak mutlak dokunulmazlık sağlamaz; iddia edilen suç bir taraf devletin toprağında işlenmişse Mahkeme, failin vatandaşlığına bakmaksızın yetki kullanabilir. Afganistan soruşturması bu nedenle Amerikan askerleri ve CIA personeline ilişkin iddiaları da kapsadı. Bununla birlikte UCM’nin Amerikalılar üzerinde sınırsız bir yetkisi yoktur; taraf devlet toprağı, vatandaşlık veya BM Güvenlik Konseyi sevki gibi somut bir bağ gerekir. Tamamlayıcılık ilkesi uyarınca öncelik gerçek ulusal soruşturmalardadır.

Washington’un UCM’ye mesafeli tavrı yeni değildir. Clinton yönetimi Roma Statüsü’nü imzaladı ama Senato’ya sunmadı; George W. Bush yönetimi ise taraf olma niyetinden vazgeçti. 2002 tarihli Amerikan Askerî Personelini Koruma Yasası UCM’yle iş birliğini sınırladı. Birinci Trump yönetimi Afganistan soruşturması nedeniyle Başsavcı Fatou Bensouda’ya yaptırım uyguladı. Biden bu yaptırımları kaldırsa da ABD ve İsrail üzerindeki UCM yetkisini reddetti. Rubio’nun farkı, bu köklü Amerikan istisnacılığını Mahkemeyi kurumsal olarak tasfiye etmeyi amaçlayan daha saldırgan bir projeye dönüştürmüş olmasıdır.

İSRAİL, RUBİO’NUN DÜNYA GÖRÜŞÜ VE ÇİFTE STANDART

Girişimin doğrudan katalizörü, UCM’nin 21 Kasım 2024’te İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ve Savunma Bakanı Yoav Gallant hakkında çıkardığı yakalama kararları oldu. Mahkeme, Gazze’de savaş yöntemi olarak aç bırakma, katliam ve diğer insanlık dışı eylemler bakımından makul gerekçeler bulunduğunu açıkladı. Filistin’in Roma Statüsü’ne taraf olması nedeniyle UCM, Gazze, Batı Şeria ve Doğu Kudüs’teki suçları inceleyebileceğini savunuyor. Trump’ın Şubat 2025 tarihli kararnamesi ise UCM’nin ABD ve İsrail’e yönelik işlemlerini ulusal güvenlik tehdidi ilan etti.

Rubio’nun İsrail yanlısı çizgisi Dışişleri Bakanlığı göreviyle başlamadı. Siyasete adım attığından beri İsrail yanlısı çevrelerin desteğine sahip olan Rubio, senatörlüğü döneminde de UCM’nin girişimlerini “siyasî hedef alma” ve “yetki aşımı” olarak niteledi. İsrail’i Yahudi-Hristiyan Batı medeniyetinin Ortadoğu’daki ileri karakolu olarak gören Rubio, Netanyahu hükümetine yönelik soruşturmayı Amerikan güvenlik düzenine yönelmiş bir saldırı olarak görüyor.

Rubio, neo-muhafazakâr müdahalecilik ile Trumpçı “Önce Amerika” egemenlikçiliğini birleştiren bir dünya görüşüne sahip. 2026 Münih Güvenlik Konferansı’nda ortaya koyduğu “Yeni Batı Yüzyılı” tasavvurunda Batı’nın yeniden askerî, ekonomik ve kültürel üstünlük kurması çağrısını yaptı. 1500’den 1945’e uzanan dönemi Batı’nın güç sayesinde dünyaya yön verdiği bir yükseliş çağı olarak niteleyen bu anlatı, 1945 sonrasında kurulan uluslararası hukuk düzenini Batı’nın kendi gücünü bağlayan bir gerileme süreci gibi sunuyor. Rubio’nun yeni yüzyılında eşit devletlerin ortak hukuku yok; Washington’un liderliğinde yeniden hiyerarşik hâle getirilen bir Batı var. Avrupa’dan beklenen de stratejik özerklik değil, Amerikan çizgisine bağlılık.

Bu çerçevede ABD küresel düzeni kurma hakkına sahip olduğundan, aynı kuralların Amerikan yöneticilerini ve müttefiklerini sınırlaması düşünülemez. Rubio’nun 2022’de Rusya’nın Ukrayna’daki suçlarının UCM’ye taşınmasını desteklemesi de bu seçiciliğin göstergesi: Rusya hedef alındığında Mahkeme bir hesap verebilirlik aracı, İsrail hedef alındığında yok edilmesi gereken bir tehdit! Ölçüt UCM’nin hukukî niteliği değil, yargılanmak istenen kişinin rakip mi yoksa müttefik mi olduğudur. Rubio’nun CIA’in ağır sorgulama yöntemlerini belgeleyen 2014 tarihli Senato raporunun yayımlanmasına karşı çıkması da aynı hesap vermeme çizgisinin eski bir örneği.

TASFİYE STRATEJİSİ

Trump yönetiminin uluslararası kuruluşlara bütünüyle karşı olduğunu söylemek doğru olmaz. NATO, ikili ittifaklar ve yaptırım koalisyonları korunmakta; kabul edilmeyen şey ise Washington’dan bağımsız karar verebilen bir otoritedir. Kurumlar Amerikan gücünü genişlettiklerinde meşru, ABD’yi veya İsrail’i sınırladıklarında “küreselci” sayılır. “Lawfare” söylemi de bu çerçevede kullanılır: ABD için Gazze veya Afganistan’daki eylemler yerine, bunları soruşturma girişimi suç gibi gösterilir.

“Tuğla tuğla sökme” tehdidi şimdiden somut sonuçlar doğurdu. Karim Khan’ın yaptırım listesine alınmasının ardından resmî Microsoft hesabı kapatıldı, Birleşik Krallık’taki banka hesapları donduruldu ve UCM bilişim altyapısını Amerikan şirketlerinden uzaklaştırmaya başladı. Mahkemeye bilgi sağlayan bazı Amerikan kuruluşları da ceza korkusuyla iş birliğini durdurdu.

Rubio’nun UCM’yi yalnızlaştırma stratejisi somut adımlarla ilerliyor. Amerikan büyükelçilikleri, diplomatları ve üst düzey Dışişleri yetkilileri, üye devletleri Mahkeme’den çekilmeye veya en azından UCM’nin Amerikan vatandaşları üzerindeki yetkisini reddetmeye çağırıyor. ABD’nin askerî varlığına ev sahipliği yapan, Amerikan kolluk kuvvetleriyle çalışan ya da Washington’ın yardım ve güvenlik şemsiyesinden yararlanan ülkeler, bu talebe uymamaları hâlinde ilişkilerinin daha sıkı biçimde inceleneceği tehdidiyle karşılaşıyor. Henüz askerî yardım ve silah satışını otomatik olarak kesen genel bir şart açıklanmış değil; ancak bu baskı, Bush döneminde yardımın Amerikan vatandaşlarını UCM’ye teslim etmeme taahhüdüne bağlandığı ikili dokunulmazlık anlaşmalarının mantığını yeniden canlandırıyor. Bu anlaşmaların önemli bir bölümü zaten yürürlükte.

Washington ayrıca Güvenlik Konseyinde yeni dosyaların UCM’ye sevkini veto edebilir. Fakat Filistin gibi Güvenlik Konseyi kararıyla açılmamış mevcut soruşturmalar bu yolla durdurulamaz. Bu nedenle asıl strateji, yabancı hâkim ve savcıları, insan hakları kuruluşlarını ve Mahkeme’ye hizmet sağlayan aktörleri yaptırımlarla hedef alarak ödeme kanallarını, bankacılık hizmetlerini, yazılım ve teknolojik desteği, hukukî yardımı, delil iş birliğini ve siyasî desteği aşındırmak üzerine kurulu.

UCM’yi resmen kapatmaktan çok, onu soruşturma yürütemez ve kararlarını uygulatamaz hâle getirmek asıl amaç.

Baskının devletler düzeyindeki ilk sonuçlarından biri Venezuela’nın 24 Temmuz 2026’da Roma Statüsü’nden çekilme bildiriminde bulunması oldu. Caracas, UCM’yi Afrika ve Latin Amerika’ya karşı “coğrafi yanlılık” göstermekle suçladı. Bu eleştirinin tümüyle temelsiz olduğu söylenemez. İşin gerçeği Venezuela da çekilme sürecini Rubio’nun kampanyasından önce başlatmıştı. Buna rağmen kararın Rubio’nun hamlesinden hemen sonra resmileşmesi ve bunun Washington tarafından UCM’yi parçalama girişimine destek olarak alkışlanması, ona yeni bir siyasî işlev kazandırdı.

Küresel Güney adına dile getirilen seçicilik eleştirisi, Mahkemeyi daha evrensel kılmaktan ziyade ABD ve İsrail’in hesap verebilirlikten korunmasına hizmet eden tasfiye çizgisine bağlandı.

SONUÇ: EMPERYAL DOKUNULMAZLIK

Rubio’nun UCM’yi etkisizleştirme arayışı; Amerikan askerleri ve yöneticileri için önleyici dokunulmazlık yaratmayı, İsrail’i hesap verebilirlikten korumayı ve Trumpçı yürütmenin önündeki dış sınırları kaldırmayı amaçlıyor. Savunulan egemenlik tek yönlüdür. Amerikan egemenliği mutlak dokunulmazlık kaynağı sayılırken, Roma Statüsü’ne katılan devletlerin kendi topraklarında işlenen ağır suçları uluslararası yargıya taşıma yönündeki egemen tercihleri değersizleştiriliyor.

UCM’nin kusursuz bir kurum olmadığı açık. Afrika’ya aşırı yoğunlaşması, güçlü devletler karşısındaki yavaşlığı ve devlet iş birliğine bağımlılığı nedeniyle eleştiriyi hak ediyor. Fakat reform ile tasfiye aynı şey değildir. Rubio daha tarafsız bir mahkeme önermiyor; ABD ve İsrail’e yaklaşamayan bir hukuk düzeni istiyor. Bu saldırı,1998’de kurulmuş bir mahkemeden ziyade, Nürnberg’den bu yana devlet egemenliğinin savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar için mutlak sığınak oluşturamayacağı düşüncesini hedef alıyor. Asıl hedef, uluslararası hukukun ABD’ye ve onun koruduğu müttefiklere uygulanmasını engelleyen kalıcı bir dokunulmazlık düzeni kurmaktır.

Kimlik kapanında biz: Hata neredeydi? Tarık Çelenk+31/07/2026

MEDENİYET KRİZİ

Yaklaşık üç yüz yıldır İslam dünyasının, özelde ise Türkiye’nin içinde bulunduğu kriz artık inkâr edilemeyecek bir gerçekliktir. Bu kriz çoğu zaman ekonomik geri kalmışlık, siyasal istikrarsızlık veya sosyal refah eksikliği üzerinden okunuyor. Oysa bunların tamamı daha derinde yatan bir medeniyet krizinin belirtileridir. Ne yazık ki bu krizi sloganların ve günlük siyasetin ötesine geçerek rasyonel ve entelektüel bir zeminde tartışabildiğimizi söylemek zor. Koçi Bey’den Kâtip Çelebi’ye, Tanzimat ve Meşrutiyet aydınlarından Cumhuriyet’e kadar bu muhasebe zaman zaman yapılmaya çalışıldı; ancak çoğu kez askerî yenilgilerin, ideolojik kamplaşmaların ve politik hesapların gölgesinde kaldı.

İlginç olan ise bizim kendimize sormakta geciktiğimiz “Hata neredeydi?” sorusunu Batı’nın yaklaşık üç asırdır bizim adımıza sormasıdır. Oryantalistlerden diplomatlara, tarihçilerden din araştırmacılarına kadar birçok Batılı isim bu soruya kendi perspektifinden cevap aradı. Biz ise çoğu zaman bu sorgulamaları ya kötü niyet olarak gördük ya da tamamen görmezden geldik. Oysa hiçbir kriz, kendi sebepleriyle dürüstçe yüzleşmeden aşılamaz.

Bu yüzleşmenin merkezinde ise bana göre, iki yüz yıldır reformlar, devrimler ve karşı devrimler arasında giderek geleneksizleşen kimlik meselesi bulunmaktadır.

KİMLİK VE HAFIZA

“Ben kimim?” ve “Biz kimiz?” soruları yalnızca bireysel değil, aynı zamanda tarihsel ve toplumsal sorulardır. Kimlik; ailemizden, yaşadığımız coğrafyadan, kültürümüzden ve ortak hafızamızdan beslenir. Bunda Freud insanın iç dünyasını anlamaya çalışırken, Jung bu tabloya kolektif bilinçdışını, sembolleri ve tarihsel hafızayı ekledi. Bana göre bu iki yaklaşım birbirini tamamlar. Çünkü insan kimliği yalnızca bugünün değil, aynı zamanda geçmişinin ve ortak hafızasının ürünüdür.

Kimliği ayakta tutan yalnızca aidiyet değildir. En az aidiyet kadar önemli olan, insanın kendisini değerli hissedebilmesidir. Francis Fukuyama’nın dikkat çektiği gibi modern siyasetin merkezinde artık yalnızca ekonomik çıkarlar değil, tanınma ve değerlilik arayışı bulunmaktadır. Dijital çağ bu ihtiyacı daha da görünür hâle getirdi. Sosyal medya ve görünürlük ekonomisiyle birlikte insanlar artık yalnızca var olmak değil, sürekli görünmek, onaylanmak ve değer görmek istiyor. Bana göre Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisinin zirvesine bugün “değerlilik” ihtiyacı yerleşmiştir.

KİMLİK KAPANI

Tam da bu noktada “kimlik kapanı” dediğim olgu ortaya çıkıyor.

Yascha Mounk’un işaret ettiği gibi sorun, insanların etnik, dinî, mezhepsel veya ideolojik kimliklere sahip olmaları değildir. Sorun, bu kimliklerin bireyin dünyayı anlamlandırmasının ve siyasal-ahlaki değerlendirmelerinin tek belirleyici ekseni hâline gelmesidir. Böylece ortak yurttaşlık fikri, evrensel hukuk ve ortak kamusal akıl zayıflarken toplum birbirini anlamayan kapalı kimlik kümelerine ayrışmaktadır.

Ben ise bu süreci psikolojik bir boyutla tamamlıyorum. Vamık Volkan’ın “büyük grup kimliği” yaklaşımı burada önemli bir anahtar sunuyor. Toplumsal travmalar, güvensizlik ve değerlilik kaybı arttığında insanlar bireysel kimliklerinden çok ait oldukları büyük grubun kimliğine veya karizmatik otoritelere sığınmaya başlıyor. Kimlik artık güven veren doğal bir aidiyet olmaktan çıkıyor; hakikati filtreleyen, eleştirel düşünmeyi sınırlayan bir zihinsel kapan hâline geliyor.

GELENEKSİZ MODERNLEŞME

Türkiye’nin yaklaşık iki yüz yıllık modernleşme tecrübesi de bugünkü süreci besledi. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e uzanan reform çizgisi yeni bir kimlik inşa etmeye çalışırken geleneği yeniden üretemedi. Buna karşılık sonraki karşı devrimci söylemler de geçmişi anakronik ve popülist biçimde kutsadı. Sonuçta ne gelenek sağlıklı biçimde ihya edilebildi ne de modernleşme ortak bir toplumsal rıza üretebildi. En büyük kayıp ise ortak hafızamız oldu.

MAHALLEDEN ALGORİTMAYA

Uzun yıllardır kullandığımız “mahalle” kavramı da bu dönüşümü anlatıyor. Mahalle artık coğrafi bir mekân değil; ortak hafıza, ortak değerler ve ortak zihniyet üreten bir aidiyet alanıdır. Çocukluğumuzun mahallesi aynı zamanda ortak bir vicdan üretirdi. Renos Papadopoulos’un “ortak ev” kavramı tam da bunu anlatır. İnsanın anlam dünyası yalnızca yaşadığı eve değil, kendisini güvende hissettiği ortak bir manevi eve de ihtiyaç duyar.

Bugün ise fiziksel mahalle çözülürken dijital mahalle güçleniyor. Algoritmalar aynı kimliklere sahip insanları sürekli birbirleriyle buluşturuyor; farklılıklarla karşılaşma ihtimali giderek azalıyor. Böylece ortak vicdan üreten mahalle, kendi doğrularını sürekli teyit eden kapalı bir kimlik evrenine dönüşüyor.

KÖYLÜLÜK ZİHNİYETİ

Bu noktada kullandığımız “köylülük” kavramı da çoğu zaman yanlış anlaşılıyor. Ben köylülüğü sosyolojik bir sınıf değil, bir zihniyet olarak kullanıyorum. Bu zihniyet; ötekini merak etmeyen, eleştiriye kapalı, gösterişi-statüyü otorite aracı sayan ve değişime direnen bir dünyayı ifade eder. Bugün bu zihniyet yalnızca taşrada değil, büyük şehirlerde ve eğitimli çevrelerde de farklı biçimlerde -kapalı köylülük varlığını sürdürüyor.

ESTETİK VE ETHOS

Bu nedenle Türkiye’nin krizi yalnızca ekonomik veya siyasal değildir; aynı zamanda estetik, görgü ve ethos krizidir. Estetik benim için güzel binalar yapmak değil, hayatı hikmet üzerinden yorumlayabilme kabiliyetidir. Görgü ise bu hikmetin gündelik hayattaki dilidir. Ortak bir ethos üretilemediğinde etik zayıflar; etik zayıfladığında hukuk ve demokrasi de sağlam bir kültürel zemin bulamaz.

TEKKE VE ŞEHİR KÜLTÜRÜ

Osmanlı tekkeleri bu bakımdan yalnızca dinî kurumlar değildi. Aynı zamanda şiirin, musikinin, sohbetin, zarafetin ve şehir kültürünün üretildiği medeniyet kurumlarıydı. Edep, incelik ve birlikte yaşama kültürü büyük ölçüde bu şehirli gelenek içinde gelişmişti. Cumhuriyet döneminde bu kurumlar ortadan kalkarken yerlerini aynı kültürel derinliği üretemeyen yapılar aldı. Hakikat arayışı giderek kimlik üretimine, estetik ise gösterişe dönüştü.

Bugün İslam dünyasının yaşadığı medeniyet krizinin önemli sebeplerinden biri de budur. Sorun inanç değil; inancı yeniden evrensel düşünce, hikmet ve ahlak üretiminin merkezine yerleştirememektir.

ORTAK EVİ KURMAK

Türkiye’nin ihtiyacı yeni bir kimlik dayatması değildir; kimliksizleşmek de çözüm değildir. İhtiyacımız olan şey, ortak aidiyet üreten yeni bir kültürel zemin kurabilmektir. Hakikati kimliklerin üzerine çıkarabilen, geleneği yeniden ihya edebilen, estetiği, hikmeti, görgüyü ve vicdanı yeniden kamusal hayatın merkezine taşıyabilen bir ortak ethos inşa edebilmeliyiz.

Gerçek mesele Batılılaşmak ya da geçmişe dönmek değildir. Asıl mesele zihinlerde ortak evimizi yeniden kurabilmektir. Çünkü bir toplum ancak ortak hafızasını, ortak vicdanını ve ortak aidiyetini yeniden inşa edebildiği ölçüde kimlik kapanından çıkabilir; farklılıklarını tehdit değil zenginlik olarak görerek geleceğe güvenle yürüyebilir.

*A. Tarık Çelenk, Ekopolitik Sivil Toplum Kuruluşu kurucusu ve araştırmacı yazar.

Kanunun yetmediği yer: Barışın ahlaki zemini Adnan Boynukara+30/07/2026

PKK’nın silah bırakması ve kendini feshetmesine ilişkin süreçte artık yasal düzenleme aşamasındayız. TBMM önümüzdeki günlerde bu konuyu görüşecek. Ama bu satırları yazarken asıl kafamı meşgul eden, kanun maddeleri değil. Çünkü önümüzdeki süreçte tartışılacak konulardan biri, hiç kuşkusuz, geçmişte yaşananların nasıl değerlendirileceği olacak. Geçmişte yaşananların nasıl değerlendirileceği sorusu, bizi doğal olarak “yüzleşme” kavramına götürüyor ve bu çerçevede dile getirilen taleplerin çoğu da anlaşılır. Fakat burada durup sormak gerekiyor: Yüzleşme bizim gibi toplumlarda gerçekten işe yarıyor mu? Daha önemlisi, elimizde bu kavramın yerini alabilecek daha kadim, daha güçlü bir ahlaki çerçeve var mı?

Bana sorarsanız, evet, var. Bugün ihtiyacımız olan şey aslında tek bir kelimeyle özetlenebilir: Sağduyu. Gücü olduğu hâlde öfkesini yönetmeyi, cezalandırma imkânı varken ölçülü davranmayı ve geleceği geçmişin önüne koymayı esas alan bir olgunluk. Bizim geleneğimizde bu sağduyunun kadim bir adı var: Hilm. Sözlükte yumuşaklık, teenni ve sabır anlamına gelen, ama güç sahibiyken affetmeyi, cezalandırma imkânı varken ölçülü davranmayı esas alan bir erdem. Bunu değerli kılan, adalet ile merhamet, hakikat arayışı ile birlikte yaşama iradesi arasında bir denge kurabilmesi. Ve belki de bu sürecin ihtiyaç duyduğu ahlaki çerçeveyi en iyi bu sağduyu sunuyor.

Ne var ki barış süreçlerinin tarihi, bize başka bir şey söylüyor. Silahların susması barışın eşiğidir. Asıl mesafe ondan sonra alınır. Kalıcı barış, ancak toplumun birlikte yaşama iradesini yeniden üretebildiği ölçüde mümkündür. Yani toplumsal barış, çatışmanın ötesinde bir şey ister. Aslında asıl barış, tüm kesimlerle birlikte, aynı siyasal topluluğun eşit üyeleri olarak geleceği birlikte kurabilmektir. Bu anlamıyla barış, hukuki olduğu kadar ahlaki ve psikolojik bir inşa sürecidir. Hukuk bu sürecin çerçevesini çizer, siyaset yönünü belirler, fakat toplumun bu yeni dönemi benimsemesini sağlayan şey, ahlaki zemindir. Çünkü insanlar sadece yasalarla değil, adalet, merhamet ve güven duygusuyla da yeni bir ortak gelecek kurarlar.

Bu nedenle bugün asıl tartışılması gereken soru, yalnızca geçmişle yüzleşilip yüzleşilmeyeceği değildir. Asıl soru, bunun hangi ahlaki ve kültürel çerçeve içinde yapılacağıdır. Her toplum, kendi tarihinden ve medeniyet birikiminden beslenen bir barış dili üretmek zorundadır. Dışarıdan alınan modeller yol gösterebilir, ancak hiçbir model toplumların kendi ahlaki hafızasının yerini tutamaz.

YÜZLEŞME MODELİNİN SINIRLARI

Batı’nın çatışma çözümü literatürü büyük ölçüde yüzleşme ve hesaplaşma üzerine kuruludur. Güney Afrika Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu, Nürnberg yargılamaları, Arjantin’in geçiş dönemi adaleti modeli, bunların hepsi Batı’nın hukuki ve bireyci geleneğinden besleniyor. Bu modellerde geçmişin açılması, faillerin teşhir edilmesi ve kurumsal hesap sorma mekanizmaları belirleyici rol oynuyor. Bu yaklaşımın temel amacı, geçmişin üzerini örtmek değil, yaşananların görünür kılınması yoluyla yeni bir toplumsal düzen kurmaktır.

Bununla birlikte hakkaniyetli olmak gerekir. Modern çatışma çözümü literatürü yalnızca hesaplaşmadan ibaret değildir. Aynı literatür içinde toplumsal uzlaşma, onarıcı adalet, bağışlama ve güven inşası üzerine geliştirilen önemli yaklaşımlar da bulunmaktadır. Bu modeller değersiz değil elbette. Sadece her toplumun dokusuna aynı ölçüde oturmuyor olabilir. Çünkü bu modeller her toplumda aynı sonucu üretmiyor. Zorla yüzleştirme, çoğu zaman savunma refleksini tetikler ve inkâr derinleşir. Taraflar içine kapanır ve savunmaya geçer. “Sen ne yaptın?” sorusu kaçınılmaz olarak karşı taraftan aynı soruyu doğurur ve bu kısır döngü barışı değil yeni çatışmaları tetikleyebilir. Toplumsal yarılma kapanmak yerine büyür. Özellikle kolektif kimlik ve onur duygusunun güçlü olduğu toplumlarda bu kırılganlık çok daha derin hissedilir.

Uzun süre devam eden siyasal çatışmalarda toplumlar yalnızca farklı siyasal görüşler geliştirmez, farklı hafızalar da üretirler. Her kesim kendi acısını merkeze yerleştirirken karşı tarafın acısını görme kapasitesi zayıflar. Böyle dönemlerde yüzleşme, ortak bir hakikati bulma çabasından çok mağduriyetlerin yarıştırıldığı bir zemine dönüşebilir. Oysa mağduriyet rekabeti, toplumsal barışı güçlendirmez, kimlikleri daha da sertleştirir. Geçmişle bir biçimde yüzleşmek elbette gereklidir. Hiçbir toplum yaşadıklarını bütünüyle unutarak sağlıklı bir gelecek kuramaz. Fakat yüzleşmenin amacı yeni mağduriyetler üretmek değil, ortak geleceğin önündeki engelleri kaldırmaktır. Bu nedenle asıl mesele yüzleşmenin kendisi değil, onun hangi ruh hâliyle yapılacağıdır. Bizim geleneğimizde bu soruya cevap verebilecek bir sağduyu var.

GÜÇ SAHİBİYKEN AFFETMEK

Bahsettiğimiz sağduyunun adı hilm, İslam ahlakının temel kavramlarından biridir. Sözlük anlamı yumuşaklık, teenni ve sabırdır. Ama terim olarak çok daha derin bir anlam taşır. Kişinin gücü yettiği hâlde öfkesini yenmesi, aceleci davranmaması, cezalandırmaktan kaçınması. Kısaca “güç sahibiyken affetmek ve sabırlı olmak.” Bu tanımın içinde üç unsur bir arada bulunuyor: güç, irade ve merhamet. Güç şarttır. Çünkü güçsüzün sabrettiği, mecburiyetten boyun eğiştir. İrade gereklidir. Öfkeyi bastırma ve tepkiyi tecil etmek. Merhamet ise ahlakın ana unsurudur. Karşıdakine anlayışla yaklaşmak, onun zayıflığını ve sınırlılığını görebilmek.

Aslında bu tutum, yalnızca bireysel bir karakter özelliği değil, aynı zamanda siyasal bir erdemdir. Devletlerin ve toplumların en zor zamanlarda sergiledikleri sahici olgunluk, onların gerçek gücünü ortaya koyar. Gücün asıl sınavı, yaptırım uygulayabilmekten çok, gerektiğinde öfkeyi hukukla, intikam duygusunu adaletle sınırlayabilmektir. Hilm, aslında otoritenin olgunlaşmış hâlidir ve meşruiyetini gücünü kullanmaktan değil, kullanmayı seçmemekten alır. Bunu merhametten ayıran şey, onun güçle kurduğu ilişkidir. Merhamet çoğu zaman duygusal bir yakınlığı ifade eder, bağışlama ise verilmiş bir kararı. Bu erdem ise karar anındaki iradeyi anlatır. Gücü olduğu hâlde öfkesini yönetebilmek, cezalandırma imkânı varken ölçülü davranabilmek ve geleceği geçmişin öfkesine teslim etmemek. İşte, barış süreçlerinde ihtiyaç duyulan şey tam olarak budur.

Bu nedenle devletin gücü yalnızca yaptırım kapasitesiyle değil, adalet, itidal ve toplumsal rızayı koruyabilme becerisiyle de değerlendirilir. İbn Haldun’un devletin bekasına, gücün kullanımına, ölçülü davranmaya ve adalete ilişkin tespitleri bu anlayışın teorik ifadesidir. İbn Haldun’a göre zulüm ve aşırılık, gücü içeriden çürütüp devletin ömrünü kısaltırken, adalet ve ölçülü olmak onu ayakta tutar. Aynı çizgide, Hz. Yusuf’un kardeşlerine söylediği “Bugün size kınama yok” sözü de geçmişi inkâr etmeden geleceği kurabilmenin sembolüdür. Yani istenen, unutmak değil. Hakikati kabul etmek, ama öfkenin geleceğe karar vermesine izin vermemektir. Affı hakikatin yerine değil, hakikatin üzerine inşa etmektir. Aslında barış süreçlerinin en zor tarafı da, hatırlamak ile hatırda tutulan öfke arasında bir denge kurabilmektir.

HİLM, YÜZLEŞMEYE ENGEL DEĞİL

Hilm, yüzleşmeyi reddetmez, onun tonunu değiştirir. Geçmişi konuşmayı engellemez. Fakat bunu yeni düşmanlıklar üretmeden yapmanın imkânını arar. Hakikati inkâr etmez, ancak hakikatin yalnızca hesap sormak için değil, birlikte yaşamanın şartlarını yeniden kurmak için de gerekli olduğunu hatırlatır. Bu tutumu yüzleşmeden ayıran temel fark şu: yüzleşme doğal olarak geçmişe, sorumlulukları görünür kılmaya yönelirken, o geçmişi inkâr etmeden, bu hakikatin toplumsal bütünlüğü yeniden kuracak bir zemine taşınmasını amaçlar. Bu nedenle hilmin sunduğu çerçeve, bizim gibi toplumlar için çok daha işlevsel bir zemin sunuyor. Çünkü buradaki mesele artık kimin ne yaptığını tek tek tespit etmek değil, bu topraklarda birlikte yaşayabilmenin zeminini yeniden kurmaktır, yani demokratik eşitlikçi entegrasyonu, herkesin eşit vatandaş olarak kabul edildiği bir birlikte yaşama modelini sağlamak.

Devlet açısından hilm, hukuktan vazgeçmek ya da işlenen suçları görmezden gelmek değildir. Devletin kendi gücüne güvenerek, güvenlik ile özgürlük, adalet ile toplumsal barış arasında sağlıklı bir denge kurabilmesidir. Gücünü sürekli cezalandırarak değil, toplumun tamamını yeniden siyasal topluluğun parçası hâline getirerek göstermesidir. Güçlü olduğunu bilen bir devletin gücü yettiği hâlde affetmesi, ertelemesi, mazide kalanı mazide bırakması, sivil siyasete katılmak isteyenlere kapı açmasıdır. Bence güçlü devletin en belirgin göstergesi de bu. Çünkü güçlü devletler yalnızca cezalandırma kapasiteleriyle değil, toplumu yeniden bütünleştirebilme becerileriyle ayakta kalırlar. Senfonik milletleşme için bu tutum ön şart.

Tarihe bakınca şunu görüyorum: Kalıcılığı sağlayan savaşı kazanmak değil, savaş sonrasını yönetebilmek. Çünkü zafer, çatışmayı bitirebilir, ama yalnızca hikmet ve hilm barışı kalıcı hâle getirebilir. Bu noktada, silahı bırakanlar için bu erdemin ne anlama geldiğini de düşünmek gerekir. Geçmişin ağırlığını taşımak ama intikamı değil normalleşmeyi öncelemek. Farklı tarihlerde yaşanmış olayların tümünü, bir daha olmaması için akılda tutmak, ders almak. Yaşanılanları suçlama zeminine değil, bir iç muhasebe ve arınma sürecine dönüştürmek. Silahı merkeze alan hafızadan sivil siyaseti merkeze alan hafızaya geçmek. Bu aynı zamanda mağduriyet dilinden vatandaşlık diline geçiştir. Çatışma dönemlerinde kimlikler çoğu zaman yaşanan acılar üzerinden tanımlanır. Barış dönemlerinde ise ortak vatandaşlık, ortak hukuk ve ortak gelecek duygusunun yeniden güçlenmesi gerekir. İşte bu geçişi mümkün kılan iklimi oluşturan da tam olarak bu tutumdur.

HESAP SORMAK KOLAY, AFFETMEK ZOR

Bunun için affetmekten söz ederken dikkatli olmak gerekir. Affetmek unutmak değil. Meşrulaştırmak da değil. Daha zor bir şey. Affetmek, adalet ihtiyacını yok saymadan geçmişin bugünü rehin almasına izin vermemektir. Sağduyu ve hilm tam da burada devreye girer. Geçmişi inkâr etmeden geleceği inşa edebilme iradesi olarak. Çünkü güçlü toplumlar hesap sorabilme iradesi kadar, gerektiğinde affedebilme olgunluğunu da gösterebilen toplumlardır. Hesap sormak kolaydır. Bir öfke, bir meclis kürsüsü, bir slogan, bir sert bakış, bir dava dosyası yeterlidir. Ama affetmek, içsel bir olgunluk gerektirir. Geçmişi kapatabilmek için önce onu tam görmek, sonra onu aşmayı seçmek gerekir. Erdemli tutum bu seçimi mümkün kılan ahlaki kapasitedir. Bu kapasite, bizim coğrafyanın geleneğinde zaten var. İthal etmemize gerek yok. Yapılması gereken, onu siyasal bir dile ve toplumsal bir pratiğe dönüştürmek.

Bugün Türkiye’nin önünde yalnızca yeni bir hukuki süreç değil, yeni bir toplumsal dil kurma sorumluluğu bulunmaktadır. Yasalar silahları susturabilir. Toplumda biriken öfkeyi ancak güven, adalet ve ortak gelecek duygusunu güçlendiren bir siyasal dil dönüştürebilir. Bu nedenle önümüzdeki dönemin başarısı, yalnızca çıkarılacak kanunlarla değil, o kanunların hangi ruhla uygulanacağıyla da ölçülecektir. PKK’nın feshi, bu ülkenin yarım asra yaklaşan acılı tarihinin sona erebilmesi için önemli bir fırsat sunmaktadır. Bu fırsatın kalıcı bir barışa dönüşmesi ise yalnızca siyasi iradeye değil, toplumsal olgunluğa da bağlıdır. Hilm ve sağduyu, tam da bu olgunluğun adıdır. Çünkü mesele, geçmişi unutmadan geleceğe inanabilme cesaretidir.

Barış süreçlerini ayakta tutan da bu cesarettir. Güç sahibiyken öfkesini yönetebilmek, geçmişi inkâr etmeden geleceği kurabilmek ve adalet arayışını intikam duygusuna teslim etmemek. Belki de bugün en çok ihtiyaç duyduğumuz şey budur. Tam olarak nasıl olacağını ben de bilmiyorum açıkçası. Ama biliyorum ki kalıcı barışlar yalnızca hukuki metinlerle değil, toplumların benimsediği ortak ahlakla inşa edilir.

ADNAN BOYNUKARA

25 ve 26. dönemlerde Adıyaman milletvekili olarak TBMM’de bulundu. Boynukara, Ankara Enstitüsü’nde araştırma direktörü olarak görev yapmaktadır.